Το “Σημείο Μηδέν” της ζωγραφικής – Ο Σουπρεματισμός του Kazimir Malevich

Ο Καζιμίρ Μαλέβιτς είναι ένας από τους πλέον πολυδιάστατους και ριζοσπαστικούς καλλιτέχνες της πρωτοπορίας που στη δημιουργική του πορεία πέρασε από τον ιμπρεσιονισμό και τον συμβολισμό των αρχών του 20ου αιώνα για να συνδεθεί στη συνέχεια με τον κυβοφουτουρισμό και να επηρεαστεί από την «υπέρλογη γλώσσα» των Ρώσων φουτουριστών, την γλώσσα που έχει αποκτήσει δικό της πρωτογενές νόημα με βάση όχι τη γνώση αλλά την αίσθηση και την εμπειρία, για να αναπτύξει τη δική του θεωρία περί μη-αντικειμενικής ζωγραφικής που της έδωσε το όνομα «σουπρεματισμός». 

Kazimir Malevich

Ο Καζιμίρ Μάλεβιτς γεννήθηκε κοντά στο Κίεβο και στο Κυβερνείο του Κιέβου της Ρωσικής Αυτοκρατορίας (σημερινή Ουκρανία). Οι γονείς του, Σεβέριν και Λουντβίκα Μάλεβιτς, ήταν Πολωνοί στην εθνική τους καταγωγή, ενώ ο ίδιος βαπτίστηκε στην Ρωμαιοκαθολική εκκλησία. Ο πατέρας του διεύθυνε ένα εργοστάσιο ζάχαρης. Ο Καζιμίρ ήταν το πρώτο από τα 14 παιδιά της οικογένειας, εκ των οποίων μόνον 9 επέζησαν μέχρι την ενηλικίωση. Μέχρι τα δώδεκα η μοναδική επαφή του με τη ζωγραφική ήταν η οικοτεχνία και η διακόσμηση των αγροτικών σπιτιών στις φυτείες ζαχαρότευτλων στην Ουκρανία. Του άρεσαν ιδιαίτερα οι διακοσμήσεις που έβλεπε στις αγροτικές περιοχές, σε τοίχους και κουζίνες. Εκεί έμενε η πολυπληθής οικογένεια Μαλέβιτς, μετακομίζοντας διαρκώς, λόγω των επαγγελματικών υποχρεώσεων του πατέρα του, ο οποίος ονειρευόταν πως ο γιος του θα ακολουθούσε τα χνάρια του. Οι ελπίδες του δεν ευοδώθηκαν, καθώς μετά τον θάνατό του, ο Καζιμίρ σπούδασε σχέδιο στο Κίεβο από το 1895 έως το 1896 και έπειτα βρέθηκε στη Μόσχα για σπουδές τόσο στη Σχολή Ζωγραφικής, Γλυπτικής και Αρχιτεκτονικής (σε πρώτη φάση απορρίφθηκε πανηγυρικά!), όσο και στο στούντιο του Fedor Rerberg. Η θητεία του Μαλέβιτς στον τελευταίο, όχι μόνο τον έφερε σε επαφή με τον συμβολισμό και τον ιμπρεσιονισμό, μα του έμαθε τις βασικές αρχές της ανατομίας και της προοπτικής που έλειπαν από την εκπαίδευσή του.

Πάντα υπό τη καθοδήγηση του δασκάλου του, ο Μαλέβιτς τόλμησε να εκθέσει τη δουλειά του μαζί με καλλιτέχνες συναφούς ύφους, ενώ τότε γνώρισε και τον Καντίνσκι. Και οι δύο ενδιαφέρονταν πρωτίστως για το συναίσθημα που προκαλεί η επαφή με την τέχνη, παρά για την αντικειμενική αναπαραγωγή και αναπαράσταση της πραγματικότητας. Έχει τεράστιο ενδιαφέρον η εξέλιξή του από τη «Συγκομιδή σίκαλης» του 1911, έως τη σύνθεση «Άσπρο σε άσπρο» του 1918, καθώς στο ενδιάμεσο ο Μαλέβιτς ανακάλυψε τον κυβο-φουτουρισμό, που τον επηρέασε τόσο ώστε να παραδεχτεί πως «ήταν ο μόνος σωστός τρόπος να ζωγραφίσει». Σημαντικός σταθμός στην καριέρα του ήταν επίσης η όπερα «Νίκη Πέρα Από Τον Ήλιο» (υπεύθυνος για τα κοστούμια και τα σκηνικά), η οποία σηματοδότησε τη συνεργασία του με τους Ματιούσιν και Κρουτσόνιχ, αλλά και την απαρχή του ρεύματος του σουπρεματισμού.

Παρά την καλλιτεχνική αναγνώριση, ο Μαλέβιτς θα πέσει σε δυσμένεια από το σοβιετικό καθεστώς – ειδικά μετά την επικράτηση του Στάλιν, οπότε οι αρχές έδειξαν σαφή προτίμηση σε δημιουργίες του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, προφανώς για προπαγανδιστικούς λόγους. Πολλοί καλλιτέχνες, ανάμεσά τους και ο Μαλέβιτς, αποκλείστηκαν από εκθέσεις, ενώ ο ίδιος φυλακίστηκε για κάποιο χρονικό διάστημα. Ο ζωγράφος όμως, σε πείσμα όλων, παρέμεινε στη χώρα του επιλέγοντας να διδάξει τη νεότερη γενιά, μέχρι τον θάνατό του από καρκίνο το 1935.

Η λέξη «σουπρεματισμός» προέρχεται από τη λατινική ρίζα «suprem» (υπεροχή, κυριαρχία) και δηλώνει, σύμφωνα με τον Μαλέβιτς, την υπεροχή του χρώματος πάνω σε όλα τα άλλα τεχνικά μέρη του πίνακα. Ο Μαλέβιτς θεωρούσε τον εαυτό του ιδιότυπο ρεαλιστή, μόνο που έβλεπε τον ρεαλισμό σε μια φανταστική πραγματικότητα «στην οποία για να φτάσεις πρέπει να απομακρυνθείς από την ορατή πλευρά της ζωής». Ο Μαλέβιτς ίδρυσε την ομάδα «Supremus» στην οποία προσχώρησαν πολλοί καλλιτέχνες του κυβοφουτουρισμού όπως ο Ιβάν Κλιούν, η Λιουμπόβ Ποπόβα, η Ναντιέζντα Ουνταλτσόβα, η Όλγα Ρόζανοβα κ.α. ενώ στην πόλη Βιτέμπσκ διηύθυνε την σχολή καλών τεχνών «Ούνοβις» (Επιβεβαιωτές της Νέας Τέχνης) που στόχο είχε να αλλάξει μέσα από την τέχνη την αισθητική αντίληψη των ανθρώπων. Έμβλημα του σουπρεματισμού έγινε το «Μαύρο Τετράγωνο» (1915) το οποίο εξέφραζε το τέλος της παλιάς τέχνης και ταυτόχρονα την αρχή της καινούργιας.

Ο πίνακας του Καζιμίρ Μαλέβιτς «Μαύρο τετράγωνο», είναι το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της ρωσικής πρωτοπορίας. Λακωνικό στον μέγιστο βαθμό γέννησε αναρίθμητες συζητήσεις, θρύλους και ιστορίες. Ο Μαλέβιτς τον ζωγράφισε το 1915 στο αποκορύφωμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά τον είχε εμπνευστεί νωρίτερα, το 1913.

Αποδεικνύεται πως ο πίνακας «Black Square» δεν είναι ούτε μαύρος αλλά ούτε και τετράγωνος. Καμία από τις πλευρές του δεν είναι παράλληλες μεταξύ τους ή με τις άκρες του κάδρου ενώ το μαύρο χρώμα είναι αποτέλεσμα διαφόρων χρωμάτων. Οι ειδικοί πιστεύουν πως αυτό συνέβη λόγω της αρχικής θέσης και της επιθυμίας του καλλιτέχνη να δημιουργήσει μια δυναμική, κινούμενη μορφή παρά από απροσεξία ή παράληψη του ίδιου. Ο Μαλέβιτς ζωγράφισε τον πίνακα ανακατεύοντας μπογιές, μεταξύ των οποίων δεν υπήρχε μαύρη. Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά, η μπογιά στο τετράγωνο «έσκασε» από το χρόνο, και δημιουργείται η εντύπωση ότι πάνω στο τετράγωνο τρέχει ένα βουβάλι γυρισμένο προς τα εμάς με το πλάι και ελαφρώς με την πισινή πλευρά.

Υπάρχει ένας θρύλος ότι το «Μαύρο τετράγωνο» του «βγήκε» τυχαία. Επρόκειτο να γίνει μια φουτουριστική έκθεση, για τη διεξαγωγή της οποίας στους πίνακες του Μαλέβιτς και των ομοϊδεατών του είχε παραχωρηθεί μια τεράστια αίθουσα. Αυτοί μαθαίνοντάς το, βάλθηκαν να δημιουργήσουν κάποια έργα για να γεμίσουν το χώρο αλλά ο Μαλέβιτς συνάντησε δυσκολίες με την ολοκλήρωση του πίνακά του και γι’ αυτό πασάλειψε τον καμβά του με μπογιά, με τελικό αποτέλεσμα το τετράγωνο.

Ο ίδιος ο Μαλέβιτς ισχυριζόταν ότι δημιούργησε τον πίνακα ευρισκόμενος σε μια κατάσταση μυστικιστικής έκστασης, υπό την επήρεια της «κοσμικής συνείδησης», και του έδωσε το σχετικό νόημα. Θεωρούσε τις μορφικές απεικονίσεις των αντικειμένων ως ένα εμπόδιο στην καλλιτεχνική δημιουργία, Όλα τα οπτικά φαινόμενα του κόσμου, τα αντικείμενα, είναι χωρίς σημασία. Αξίζει μονάχα το αίσθημα, αποκομμένο από το περιβάλλον. Οποιαδήποτε αντικειμενικότητα είναι αντίθετη με την τέχνη. Θεώρησε λοιπόν αναγκαίο να εξαλείψει κάθε αναφορά στα αντικείμενα και κάθε αναγωγή σε θρησκευτικές, πολιτικές και κοινωνικές έννοιες. Η ελευθερία στην ποιότητα της γραμμής ήταν αυτό που τον ενδιέφερε. Ο ρόλος της ζωγραφικής δεν είναι να αναπαριστά τον φυσικό κόσμο, τα αντικείμενα, αλλά να δείχνει αυτό που ακριβώς είναι αυτή η τέχνη. Η χρήση του επιπέδου και του χρώματος. Η απόλαυση της τέχνης για την τέχνη. Το “Σημείο Μηδέν” της ζωγραφικής ήταν, κατά μία έννοια, αναγκαίο να εκφραστεί από τη μονοχρωματική (και μάλιστα μαύρη) απεικόνιση του Τίποτα. Ήταν η εποχή που η ζωγραφική θα καταργούσε τους δεσμούς της με την αναπαράσταση της πραγματικότητας.

Στο σουπρεματισμό, άλλωστε, βασικός εμπνευστής του οποίου ήταν ο Kazimir Malevich (Καζιμίρ Μάλεβιτς) ο οποίος επινοεί τον Σουπρεματισμό ως καθαρότερη μορφή κυβισμού, ο καλλιτέχνης καταλήγει σε μια έρημο όπου τίποτα δεν είναι αναγνωρίσιμο έκτος από την αίσθηση. Πετάει λοιπόν μακριά όλα όσα καθόριζαν την αντικειμενική-ιδανική δομή της ζωής και της «τέχνης»: πέταξε μακριά τις ιδέες, τις έννοιες και τις απεικονίσεις, για να δώσει θέση μόνο στην καθαρή αίσθηση. Ο σουπρεματισμός συμβολίζει την έννοια της καθαρής τέχνης, η οποία ξαναβρέθηκε. Είναι εκείνη η τέχνη που με το πέρασμα των χρόνων έγινε αόρατη, κρυμμένη από το πύκνωμα των «αντικειμένων». Η τέχνη δεν έχει πλέον την ανάγκη για αναπαράσταση της ιστορίας και ούτε να μένει στην υπηρεσία της Θρησκείας και του Κράτους. Η τέχνη προσδιορίζεται χωρίς την αναγκαιότητα του «αντικείμενου». Παρόλα αυτά η ουσία και το νόημα παραμένουν τα βασικά στοιχεία της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μια ουσία εσωτερική, που πηγάζει μέσα από τα κρυφά μονοπάτια που μας οδηγεί ο καλλιτέχνης. Το μαύρο τετράγωνο στο άσπρο φόντο υπήρξε η πρώτη μορφή της έκφρασης της μη-αντικειμενικής αίσθησης: τετράγωνο = αίσθηση, άσπρο φόντο = το «Τίποτα», αυτό που είναι έξω από την αίσθηση.

«Εφτασα πέρα από το μηδέν, δηλαδή στον νέο εικαστικό ρεαλισμό, στη δημιουργία χωρίς αντικείμενο».

– Kazimir Malevich

Στην έκθεση, το «Μαύρο τετράγωνο» κρεμόταν μετά την είσοδο στη δεξιά γωνία της αίθουσας. Σύμφωνα με τη ρωσική παράδοση, στα σπίτια τοποθετούταν στη γωνιά αυτή το εικονοστάσι. Το νόημα αυτό το συνέλαβε αμέσως ο κριτικός και καλλιτέχνης, Αλεξάντρ Μπενουά, ο οποίος έγραψε: «Αναμφίβολα, αυτή είναι και η εικόνα με την οποία οι κύριοι φουτουριστές θα αντικαταστήσουν εκείνη της Παναγίας».

«Το Μαύρο Τετράγωνο παραμένει ένα μυστήριο της δημιουργικότητας, όπως μυστήριο παρέμεινε μέχρι τέλους και για τον Μάλεβιτς» 

Ελένη Μαχαίρα, «Το μαύρο τετράγωνο του Καζιμίρ Μάλεβιτς»

Εκτός από το μαύρο, ο Μαλέβιτς έχει επίσης το «Κόκκινο» και το «Άσπρο» τετράγωνο. Αλλά και «Μαύρα τετράγωνα» ζωγραφίστηκαν επίσης αρκετά. Το δεύτερο τετράγωνο ζωγραφίστηκε το 1923 για τη μπιενάλε της Βενετίας και διέφερε από το πρώτο ως προς το μέγεθος. Το τρίτο ο Μαλέβιτς το δημιούργησε για την έκθεση στην πινακοθήκη Τρετιακόφ το 1929 και λέγεται ότι το έκανε μετά από παράκληση του διευθυντή της πινακοθήκης, ο οποίος δεν ήθελε να εκθέσει το «ξεφλουδισμένο» πρωτότυπο. Στο δεύτερο και στο τρίτο τετράγωνο δεν υπάρχει πλέον το «σκάσιμο» της μπογιάς στο σχέδιο και κατά πάσα πιθανότητα για να προστατέψει τον πίνακα ο καλλιτέχνης χρησιμοποίησε βερνίκι, το οποίο εμποδίζει την εμφάνιση ρωγμών.

Το 1933 διαπιστώθηκε ότι υπήρξε και τέταρτη εκδοχή του «Μαύρου τετραγώνου». Τον πίνακα αυτό έφερε στο υποκατάστημα μιας Τράπεζας στη Σαμάρα ένας άγνωστος, ως εγγύηση για δάνειο. Ο πίνακας κατέστη ιδιοκτησία της Τράπεζας και, μετά τη χρεωκοπία της, αποτέλεσε το κύριο περιουσιακό στοιχείο στους διακανονισμούς με τους πιστωτές. Προκειμένου ο πίνακας να μην απομακρυνθεί εκτός της Ρωσίας, η κυβέρνηση απαγόρευσε τη διεξαγωγή δημοπρασίας και ο πίνακας πωλήθηκε αντί ενός εκ. δολαρίων στον Ρώσο επιχειρηματία, Βλαντίμιρ Ποτάνιν, ο οποίος τον παρέδωσε στο κρατικό μουσείο Ερμιτάζ.

Ο δε πίνακάς του με τίτλο «Σουπρεματιστική Σύνθεση» (1916), προκάλεσε τέτοιο ενδιαφέρον, που πουλήθηκε στη Νέα Υόρκη πάνω από 60.000.000 δολάρια (το πιο ακριβά κοστολογημένο έργο της ρώσικης πρωτοπορίας), επιβεβαιώνοντας την άποψη του καλλιτέχνη ότι τελικά ο σουπρεματισμός μπορεί να παλέψει ισάξια με τον θάνατο και να νικήσει.

Πηγές:

http://www.paratiritis.gr/content/%CE%BC%CE%B1%CF%8D%CF%81%CE%BF-%CF%84%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%AC%CE%B3%CF%89%CE%BD%CE%BF

https://www.semifind.gr/news/view/Nea/5575/diasimoi-pinakes-zografikis-poy-kryvoyn-endiaferonta-mystika

http://www.artmag.gr/art-history/art-history/item/5097-suprematism

Protagon.gr

Καζιμίρ Μαλέβιτς

https://el.wikipedia.org/wiki/Καζιμίρ_Μαλέβιτς

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *