Βιβλιοπρόταση: “Άκου Ανθρωπάκο” του Βίλχελμ Ράιχ

Σαν σήμερα στις 3 Νοεμβρίου του 1957 έφυγε από τη ζωή οΒίλχελμ Ράιχ, ψυχίατρος και ψυχαναλυτής του οποίου η θεωρία της οργόνης χαρακτηρίστηκε ψευδοεπιστημονική, όμως η επιρροή που άσκησε στα νεανικά κινήματα αμφισβήτησης στις δεκαετίας του ’60 και του ’70, θεωρείται αδιαμφισβήτητη. Άσκησε σφοδρή κριτική στα υφιστάμενα κοινωνικά και σεξουαλικά ήθη ενώ έγινε κυρίως γνωστός από τα βιβλία του «Η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού» και «Άκου Ανθρωπάκο».

Ο αγαπημένος μαθητής του Φρόυντ έγραψε το «Άκου, Ανθρωπάκο» το 1946 και το δημοσίευσε το 1948. Πρόκειται για την κραυγή αγωνίας ενός μεγάλου στοχαστή, που βλέπει τα σπέρματα του φασισμού και του ολοκληρωτισμού μέσα στον κοινό, καθημερινό άνθρωπο.

Ο συγγραφέας

Ο Ράιχ γεννήθηκε στη Γαλικία της Ανατολικής Ευρώπης (Galicia, Galizia ή Halychyna), στο ανατολικό άκρο της τότε Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, στις 24 Μαρτίου του 1897. Μητρική του γλώσσα ήταν τα γερμανικά και η υπηκοότητά του, μέχρι και το 1938, Αυστριακή. Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο μεγάλης έκτασης αγρόκτημα της οικογένειάς του λαμβάνοντας εκπαίδευση από δασκάλους που παρέδιδαν μαθήματα κατ’ οίκον.

Υπήρξε δραστήριο μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γερμανίας από το 1928 ως το 1933. Εντούτοις, στις αρχές της δεκαετίας του 1930 οι νεωτερικές ψυχολογικές θεωρίες και οι πολιτικές απόψεις που διατύπωνε τον έφεραν σε ρήξη τόσο με το ψυχαναλυτικό κίνημα όσο και με τους κομμουνιστές. Μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933 μετανάστευσε στη Σκανδιναβία, όπου τα αποτελέσματα της έρευνάς του στον χώρο, της βιολογίας, πλέον, τον απομάκρυναν από τις επικρατούσες ψυχαναλυτικές απόψεις. Από το 1940 μέχρι τον θάνατό του το 1957 έζησε στις ΗΠΑ. Εκεί οι ιδέες του εξελίχθηκαν περαιτέρω, ώσπου ενοποιήθηκαν σε μια νέα, επιστημονική (σύμφωνα με τον ίδιο και τους υποστηρικτές των θεωριών του) συνολική θεώρηση της ανθρώπινης παθολογίας και φύσης την οποία ονόμασε «οργονομία». Κυρίαρχη έννοια της οργονομίας είναι η «οργόνη» που περιγράφεται ως ένα πανταχού παρόν, ελεύθεροαπό μάζα υπόστρωμα ενέργειας, όπως το κβαντικό κενό, από το οποίο δημιουργούνται δευτερογενώς η ύλη, η ζωή και οι φυσικοί νόμοι.

Υπήρξε ένας από τους πλέον αμφιλεγόμενους διανοητές της σύγχρονης εποχής. Το φιλόδοξο εγχείρημα του, να αμφισβητήσει τα υφιστάμενα συστήματα σκέψης και να ανατρέψει βασικές επιστημονικές αντιλήψεις, απέκτησε πολυάριθμους υποστηρικτές και επικριτές. Αν και οι πρώτοι τον χαρακτηρίζουν μεγαλοφυή και πρωτοπόρο, για τους τελευταίους, δεν ήταν παρά μεγαλομανής, παρανοϊκός, ή ακόμη και «απατεώνας πρώτου μεγέθους».

Έγινε γνωστός κυρίως μέσα από βιβλία, όπως Η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού (1933), Η Ανάλυση του Χαρακτήρα (1933), Άκου Ανθρωπάκο (1948) κ.α. Επηρέασε γνωστούς ψυχοθεραπευτές, καλλιτέχνες και διανοούμενους. Η κριτική του απέναντι στα κοινωνικά και σεξουαλικά ήθη ενέπνευσε τα νεανικά κινήματα αμφισβήτησης των δεκαετιών του 1960 και 1970. Κάποιοι υποστηρίζουν, ακόμη, πως η συμβολή του στην εξέλιξη της επιστήμης της ψυχολογίας του περασμένου αιώνα, αν και παραγνωρισμένη, υπήρξε ουσιαστική. Ωστόσο, οι ιδέες τις οποίες ο ίδιος ξεχώριζε ως σημαντικότερες, καθώς αποτέλεσαν τη βάση του νέου επιστημονικού παραδείγματος που πρότεινε,δεν έτυχαν ποτέ ευρείας αποδοχής. Αντίθετα, η επιμονή με την οποία τις υποστήριζε κόστισε στον Ράιχ, σε κάποιο βαθμό, την επιστημονική του υπόληψη και τον οδήγησε σε αρκετές αναγκαστικές μετακινήσεις υπό την πίεση αντιδράσεων και διώξεων. Τη δεκαετία του 1950 η αντιπαράθεση του με τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ σχετικά με την ιατρική εφαρμογή της οργονομίας κορυφώθηκε με μια πολυσυζητημένη δικαστική διαδικασία η οποία είχε δυσμενή έκβαση για τον ίδιο και το έργο του. Μέρος των βιβλίων του καταστράφηκε στην πυρά από τις αμερικανικές αρχές (τα υπόλοιπα λογοκρίθηκαν) και ο Ράιχ ρίχτηκε στη φυλακή, όπου πέθανε στιγματισμένος και περιθωριοποιημένος αλλά βέβαιος, παρ’ όλα αυτά, για τη σπουδαιότητα των επιτευγμάτων του.

Το έργο

Δεν πρόκειται για ένα βιβλίο σαν όλα τα άλλα, έρχεται σήμερα όσο ποτέ να κατακρίνει τον ανθρωπάκο, που κρύβουμε μέσα μας σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό. Αυτόν που επιθυμεί τη βολή του, που ικανοποιείται με το λίγο, που τον απασχολεί μόνο ο εαυτός του και ο μικρόκοσμός του. Συμβαίνει όμως και κάτι ακόμα χειρότερο. Αυτές οι σελίδες που γράφονται ως ένα ευθύ κατηγορώ στο ναζιστικό τέρας που ξεπροβάλλει εκείνη την περίοδο, έχουν μορφή καταπέλτη, ο κάθε αναγνώστης παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα σελίδα σελίδα να ξεδιπλώνεται η ανθρώπινη φρίκη που και εικόνα έχει και απίστευτο μίσος εκδηλώνει. Είναι μικρό το μυαλό του καθενός και της καθεμιάς μας για να χωρέσει την μικρότητα, την μικροπρέπεια και την έλλειψη καλοσύνης που μας διακατέχει και μας κυριεύει σε κάθε μας βήμα και σε κάθε μας δραστηριότητα. Οι αλήθειες του Ράιχ είναι σκληρές, είναι ένα βιβλίο με πολλά νοήματα, έννοιες που πρέπει να αντιληφθούμε αν θέλουμε εμείς οι ίδιοι και όχι οι κυβερνήσεις μας στις οποίες πολλές φορές επαφιόμαστε να αλλάξουμε τον ρου της ιστορίας μας και να βελτιωθούμε όσο προλαβαίνουμε.

Μέσα από τις περιγραφές του, το βιβλίο είναι πέρα για πέρα επίκαιρο. Είναι όμως ακόμη ένα βιβλίο αφυπνιστικό. Ο αναγνώστης του βιβλίου έρχεται αντιμέτωπος με τα ψεγάδια του, με την απανθρωπιά του σύγχρονου κόσμου, με την αδιαφορία των πολιτικών κυβερνήσεων. Είναι ένα έργο ψυχολογικό και φιλοσοφικό, με μηνύματα του συγγράμματος ποικίλα, πολυδιάστατα και πολυσήμαντα. Ο Ράιχ με ύφος περιπαικτικό και επιθετικό πολλές φορές παρουσιάζει προσπαθώντας να ξεδιαλύνει το σάπιο

Οι μομφές του Ράιχ εμφανίζονται με ταχύτητα χιονοστιβάδας μιλώντας για τον εαυτό του, για τον άνθρωπο που προσπαθεί να σώσει με την έρευνά του τον κόσμο και ο κόσμος φέρεται εναντίον του επειδή αφενός δεν μπορεί να κατανοήσει την μεγαλοσύνη του εγχειρήματός του και κατευθείαν τον ρίχνει στον Καιάδα και αφετέρου μειώνει το έργο του ή ακόμα χειρότερα το εκμεταλλεύεται ιδιοτελώς και το σφετερίζεται προκειμένου να αποκομίσει εκείνος τα χειροκροτήματα και τα συγχαρητήρια. Ορμάει σαν χείμαρρος κατά αυτών που ακολουθούν την γνώμη των δυναστών και των δικτατόρων, εν προκειμένω αναφέρεται στον Χίτλερ και τους αυλικούς του, γιατί δεν έχουν το θάρρος να αντιταχθούν και να σηκώσουν το κεφάλι. Παρατάσσονται σαν πρόβατα επί σφαγή πίσω από έναν μάγιστρο του λόγου και προσηλυτίζονται αναπαράγοντας και παπαγαλίζοντας «Ζήτω το Έθνος» γιατί αυτό ζητάει η ρουφήχτρα που λέγεται ναζισμός ή σταλινισμός.

Τα δίχτυα της διαπλοκής, της διαφθοράς και της καταπάτησης των δικαιωμάτων για ελευθερία και ίση αντιμετώπιση έχουν όνομα και επίθετο στο πρόσωπο αυτών που ο Ράιχ ονομάζει ανθρωπάκους. Αυτούς τους μίζερους και φοβισμένους ανθρωπάκους που για να εξασφαλίσουν μία θέση κοντά στον μεγάλο ένδοξο ηγέτη τους, είτε αυτός λέγεται Χίτλερ είτε αλλιώς είναι έτοιμοι να θυσιάσουν κάθε ιδεώδες και κάθε ηθική αρχή.

Πολεμάει σε όλο το φάσμα του λόγου αυτού που δεν έχει κάποιον ειρμό και όμως βρίσκει μέσα από την αυθεντικότητα της γνώμης του που παλεύει κατά της στασιμότητας, του λήθαργου και της αδικίας που φωνάζει. Είναι μία κραυγή αγωνίας αυτές οι σελίδες για έναν κόσμο που όδευε από το κακό στο χειρότερο και που σήμερα απλά παρατηρούμε και διαπιστώνουμε σε όλο του το μεγαλείο και με συνέπειες αδιαμφισβήτητα καταστροφικές τον όλεθρο της ανθρώπινης μοίρας που δεν αφήνεται να μεγαλουργήσει αλλά ποδοπατείται και εκτροχιάζεται συνεχώς και ιλιγγιωδώς από ανθρωπάκους με εγωιστικές μεθόδους που σκοτώνουν ό,τι οι προηγούμενοι δημιούργησαν. Ο Γαλιλαίος για παράδειγμα που η θρησκεία τον στηλίτευσε, τον βασάνισε και στο τέλος τον ανάγκασε να αποκηρύξει όλα αυτά για τα οποία ίδρωσε, μόχθησε και αναγνωρίστηκε. Έχει νόημα να μελετήσει κάποιος την διδασκαλική προσέγγιση του Ράιχ που απευθύνεται προς το ανθρώπινο γένος χωρίς κακία και μνησικακία αλλά με εύρος πνεύματος και αγαθές προθέσεις και τον κώδωνα που κρούει ταχύρυθμα μας καλεί να τον ακούσουμε, να τον αφουγκραστούμε μήπως και στο παραπέντε καταφέρουμε εμείς οι ίδιοι να σωθούμε από τον αλληλοσπαραγμό και το μίσος που μας πολιορκεί σε κάθε έκφανση της καθημερινότητάς μας.

Σε καιρούς ευημερίας και μακροημέρευσης τέτοια κείμενα είναι φωνή βοώντος εν τη ερήμω δυστυχώς και δεν βλέπουν σχεδόν ποτέ το φως της δημοσιότητας όπως θα τους άξιζε, σε καιρούς χαλεπούς όμως και δυσβάσταχτους όπως αυτούς που όλοι βιώνουμε ανεξαιρέτως εκτός αν ανήκουμε σε κάποιο κύκλωμα σκουληκιών που ροκανίζει το κοινό συμφέρον όπως αυτά που περιγράφει τόσο παραστατικά ο Ράιχ, είναι θεμιτό και επιβάλλεται τώρα όσο ποτέ να έχουμε αυτό το κείμενο ευαγγέλιο για να μην επαναλάβουμε σφάλματα του παρελθόντος. Οι παλιοί οφείλουν και έχουν υποχρέωση πρώτα για τις επόμενες γενιές και μετά για εκείνους να τραβήξουν την άμαξα από το χείλος της αβύσσου έχοντας ως οδηγό τους και διαθήκη τους τέτοια διδάγματα και οι νέοι ως λαμπαδηδρόμοι ενός αγώνα που λέγεται ζωή να τηρούν κατά γράμμα τις αρχές και τις αξίες, χωρίς προσποιήσεις και παρωπίδες αλλά με λάβαρο την αλήθεια που θα μας βγάλει από το τούνελ. Η τύχη εν ολίγοις είναι στα χέρια μας, ο Ράιχ και το Άκου ανθρωπάκο είναι ένα από τα εγχειρίδια διδασκαλίας μας!

Είναι ένα από τα βιβλία αυτά που δεν γίνεται να διαβάσει κανείς μόνο μια φορά αλλά πρέπει να το ξαναδιαβάσει. Ο αναγνώστης νιώθει μέσα από την ενδοσκόπησή του πόσο “μικρός” είναι απέναντι σε κάποιες καταστάσεις και πώς να μην είναι πια ανθρωπάκος. Παράλληλα, όμως, ανακαλύπτει και κάτι μεγαλύτερο, το τρίπτυχο της ζωής όπως το θέτει ο συγγραφέας:       

                 ΓΝΩΣΗ-ΕΡΩΤΑΣ-ΕΡΓΑΣΙΑ


           «Για να κερδίσεις την ευτυχία, πρέπει να παλέψεις για αυτήν» Βίλχελμ Ράιχ

Απόσπασμα από το βιβλίο

Σε φωνάζουν Ανθρωπάκο, Κοινό Άνθρωπο. Λένε πως χάραξε η εποχή σου, Η «Εποχή του Κοινού Ανθρώπου».

Μα δεν είσαι συ που το λες, ανθρωπάκο. Το λένε εκείνοι, οι αντιπρόεδροι των μεγάλων εθνών, οι εργατοπατέρες, οι μετανιωμένοι γιοι των αστών, οι πολιτικοί και οι φιλόσοφοι. Σου προσφέρουν το μέλλον, μα δε ρωτούν για το παρελθόν σου.

Κι όμως, είσαι κληρονόμος ενός τρομερού παρελθόντος. Τούτη η κληρονομιά καίει στη χούφτα σου σα διαμάντι φλεγόμενο. Εγώ αυτό έχω να σου πω.

Ο γιατρός, ο τσαγκάρης, ο μηχανικός ή ο εκπαιδευτικός, για να προκόψουν στη δουλειά τους και να κερδίσουν το ψωμί τους, πρέπει να γνωρίζουν τις ελλείψεις τους. Εδώ και κάμποσες δεκαετίες παίρνεις παγκοσμίως τα ηνία στα χέρια σου. Το μέλλον της ανθρωπότητας θα εξαρτηθεί από τις σκέψεις και τις πράξεις σου. Όμως, οι δάσκαλοι και οι αφέντες σου δε σου μιλάνε για τον τρόπο που σκέφτεσαι πραγματικά. Δε σου λένε ποιος είσαι στα αλήθεια. Κανένας δεν τολμά να σε φέρει αντιμέτωπο με τη μοναδική πραγματικότητα που έχει τη δύναμη να σε καταστήσει κύριο του πεπρωμένου σου. Είσαι «ελεύθερος» από μια άποψη μονάχα: ελεύθερος από την αυτοκριτική, που μπορεί να σε βοηθήσει να κουμαντάρεις τη ζωή σου.

Δε σ’ άκουσα να παραπονιέσαι ποτέ: «Με εκθειάζετε σαν το μελλοντικό αφέντη του εαυτού μου και του κόσμου μου. Αλλά δε μου λέτε πώς γίνεται κανείς αφέντης του εαυτού του. Δε μου λέτε ποια είναι τα λάθη και τα ελαττώματα μου, πού σφάλλω στον τρόπο που σκέφτομαι και πράττω».

Επιτρέπεις στους ισχυρούς να απαιτούν τη δύναμη εν ονόματι «του ανθρωπάκου». Όμως, εσύ ο ίδιος παραμένεις βουβός. Ενισχύεις τους ισχυρούς με περισσότερη δύναμη. Επιλέγεις για εκπροσώπους ανθρώπους αδύναμους και κακοήθεις. Τελικά διαπιστώνεις πάντα, πολύ αργά, πως σ’ έπιασαν κορόιδο.

Σε καταλαβαίνω! Κι ετούτο επειδή αντίκρισα αμέτρητες φορές το γυμνό κορμί και την ψυχή σου. Σε είδα δίχως τη μάσκα σου, την κομματική σου ταυτότητα ή την εθνική σου υπερηφάνεια. Γυμνό σα νεογέννητο, γυμνό σα στρατάρχη ξεβράκωτο. Σ’ άκουσα να κλαις και να οδύρεσαι. Μου μίλησες για τα προβλήματά σου, τις αγάπες και τους πόθους σου. Σε ξέρω και σε καταλαβαίνω. Και θα σου πω τι είσαι, ανθρωπάκο, επειδή πιστεύω πραγματικά στο τρανό σου μέλλον. Μα επειδή το μέλλον σου ανήκει, αναμφίβολα σου ανήκει, ρίξε μια ματιά στον εαυτό σου. Κοίτα τον όπως είναι πραγματικά. Άκου αυτό που κανένας από τους ηγέτες και τους αντιπροσώπους σου δεν τολμά να σου πει:

Είσαι «άνθρωπος μικρός, κοινός». Συλλογίσου τη διπλή έννοια που έχουν τούτες οι λέξεις, «μικρός» και «κοινός»…

Μην το βάζεις στα πόδια! Βρες το κουράγιο να αντικρίσεις τον εαυτό σου!

«Με ποιο δικαίωμα μου κάνεις κήρυγμα; Βλέπω την ερώτηση στο τρομαγμένο βλέμμα σου. Σ’ ακούω να την ξεστομίζεις όλο αυθάδεια. Φοβάσαι να αντικρίσεις τον εαυτό σου, ανθρωπάκο. Φοβάσαι την κριτική, όσο και τη δύναμη που σου υποσχέθηκαν. Αλήθεια, πώς σκέφτεσαι να χρησιμοποιήσεις τη δύναμή σου; Δεν ξέρεις. Φοβάσαι και να σκεφτείς ακόμη πως μπορεί κάποια μέρα να ‘σαι διαφορετικός: ελεύθερος αντί φοβισμένος, ειλικρινής αντί ραδιούργος, να χαίρεσαι τον έρωτα, όχι σαν τον κλέφτη μες στη νύκτα, αλλά ανοικτά, στο φως του ήλιου. Απεχθάνεσαι τον εαυτό σου, ανθρωπάκο. Αναρωτιέσαι, «Ποιος είμαι εγώ που θα ‘χω άποψη, θα κουμαντάρω τη ζωή μου και θα αποκαλώ ολάκερη την οικουμένη δική μου;» Δίκιο έχεις. Ποιος είσαι εσύ που θα διεκδικήσεις τη ζωή σου; Ε, λοιπόν, θα σου πω ποιος είσαι.

Διαφέρεις από τον ισχυρό σε τούτο μόνο, ο ισχυρός υπήρξε κάποτε ένας πολύ μικρός ανθρωπάκος, αλλά ανέπτυξε μια σημαντική ικανότητα. Αναγνώρισε την ποταπότητα και την ανεπάρκεια των σκέψεων και των πράξεών του. Κάτω από την πίεση κάποιου έργου που θεώρησε σημαντικό, έμαθε να διακρίνει ότι η μικρότητα κι η ευτέλειά του απειλούσαν την ευτυχία του. Με άλλα λόγια ο ισχυρός γνωρίζει πότε και σε τι είναι ανθρωπάκος. Ο ανθρωπάκος, όμως, δε γνωρίζει ότι είναι ποταπός και φοβάται να το μάθει. Κρύβει την ποταπότητα και την ανεπάρκειά του πίσω από αυταπάτες δύναμης και μεγαλείου, τη δύναμη και του μεγαλείου κάποιου άλλου. Είναι περήφανος για τους μεγάλους στρατηγούς του, αλλά όχι για τον εαυτό του. Θαυμάζει την ιδέα που δεν είχε κι όχι εκείνη που είχε. Όσο λιγότερο καταλαβαίνει κάτι, τόσο περισσότερο πιστεύει σ’ αυτό. Κι όσο καλύτερα αντιλαμβάνεται μια ιδέα, τόσο η πίστη του σ’ αυτήν κλονίζεται.

One thought on “Βιβλιοπρόταση: “Άκου Ανθρωπάκο” του Βίλχελμ Ράιχ

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *