«Έντα Γκάμπλερ»: η πιο αυτοκαταστροφική ηρωίδα του Ερρίκου Ίψεν

 «Επιτέλους, μια πράξη»!

Η ατάκα-κραυγή ανήκει στην πιο μοναχική, αμετακίνητη και αυτοκαταστροφική ηρωίδα του παγκόσμιου ρεπερτορίου, την Έντα Γκάμπλερ.

Φωτο: Αγγελική Κοκκοβέ
Η Ιωάννα Παππά στον ρόλο της Έντας, Φεβρουάριος 2020

Η «Έντα Γκάμπλερ» είναι ένα από τα κορυφαία έργα του Ερρίκου Ίψεν. Έντα Γκάμπλερ είναι το πατρικό ονοματεπώνυμο της πρωταγωνίστριας και ο τίτλος του αριστουργήματος του Ίψεν. Από την πρώτη του παρουσίαση το 1891 στη Γερμανία, μέχρι σήμερα, το πρόσωπο της ηρωίδας του δεν έπαψε να απασχολεί τους μελετητές του θεάτρου, και θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους δραματικούς ρόλους του παγκόσμιου ρεπερτορίου.

Η Μάγκι Σμιθ στο ρόλο της Έντα γκάμπλερ. Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας (1970)
Η Μάγκι Σμιθ στο ρόλο της Έντα γκάμπλερ. Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας (1970)

Προκειμένου να εξασφαλίσει υλική άνεση και μια έντονη κοινωνική ζωή, η Έντα –η υπερήφανη, απαιτητική και αναμφίβολα γοητευτική μοναχοκόρη του στρατηγού Γκάμπλερ- βρίσκεται εγκλωβισμένη σ’ έναν συμβατικό γάμο με τον σχολαστικό & απλοϊκό μικροαστό -πλην επίδοξο ακαδημαϊκό- Γέργκεν Τέσμαν. Ασφυκτιώντας μέσα σε μια καθημερινότητα που δεν της προκαλεί παρά αδιαφορία και περιφρόνηση, βουλιάζει στην ανία.

Leon Levy BAM Digital Archive: Photograph: [Cate Blanchett as Hedda Gabler  aand Aden Young as Ejlert Lovborg in the Sydney Theatre Company production  of "Hedda Gabler" during BAM Spring Series, 2006] [2006.01860]
Η Κέιτ Μπλάνσετ στον ρόλο της Έντας, Λονδίνο 2004

Η Έντα, ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα πρόσωπα της εποχής της, φλέγεται να ζήσει, αλλά δεν τολμάει. Παγιδευμένη ανάμεσα στη δίψα της για ελευθερία και στην αυστηρή συμμόρφωση στις κοινωνικές συμβάσεις, αρνούμενη να υποταχθεί στη μοίρα της ως γυναίκας, αλλά και δέσμια της δημόσιας εικόνας της, η Έντα δεν μπορεί να αυτοπροσδιοριστεί παρά μόνο αρνητικά: καταστρέφοντας ό,τι δεν μπορεί να αποδεχθεί.

Η Κέιτ Μπλάνσετ στον ρόλο της Έντας, Λονδίνο 2004

Έτσι, όταν ο παλιός της φίλος Έιλερτ Λέβμποργκ -που αποτελεί για εκείνη την ενσάρκωση του ρομαντικού της ιδεώδους, του ελεύθερου και παθιασμένου για ζωή ήρωα- επανεμφανίζεται στο μοναχικό της δρόμο, η Έντα καταλαμβάνεται από την άγρια επιθυμία να δοκιμάσει για άλλη μια φορά τη δύναμή της πάνω του.

Αφού δεν μπορεί να εξουσιάσει τη δική της ζωή, μπορεί τουλάχιστον να εξουσιάσει τη ζωή ενός άλλου, να την σημαδέψει για πάντα. Επιδίδεται έτσι σ’ ένα δαιμόνιο παιχνίδι χειραγώγησης και σε πράξεις συγκλονιστικής σκληρότητας, στήνοντας μια παγίδα στην οποία τελικά, αφού δει όλες τις προσδοκίες της να διαψεύδονται, θα πιαστεί και η ίδια.

Φωτο: Αγγελική Κοκκοβέ
Η Ιωάννα Παππά στον ρόλο της Έντας, Φεβρουάριος 2020

Η Έντα θεωρείται ένας από τους πρώτους πλήρως νευρωτικούς γυναικείους πρωταγωνιστές της λογοτεχνίας. Με αυτό, ο Κρατς εννοεί ότι η Έντα δεν είναι ούτε λογική, ούτε τρελή με την παλιά έννοια του να είναι τυχαία και ανυπόληπτος. Οι στόχοι και τα κίνητρά της έχουν μια μυστική, προσωπική λογική από μόνα τους. Παίρνει αυτό που θέλει, αλλά αυτό που θέλει δεν είναι κάτι που οι φυσιολογικοί άνθρωποι θα παραδέχονταν (τουλάχιστον όχι δημοσίως) ότι τους είναι επιθυμητό. Ένα από τα σημαντικά πράγματα που συνεπάγεται ένας τέτοιος χαρακτήρας, είναι η υπόθεση ότι υπάρχει ένας μυστικός, ενίοτε ασυνείδητος, κόσμος των στόχων και των μεθόδων, ίσως ένα μυστικό σύστημα αξιών που συχνά είναι πολύ πιο σημαντικό από το ορθολογικό και τον κοινώς αποδεκτό σύστημα.

Ο Ερρίκος Ίψεν

Ο Ίψεν ενδιαφερόταν για την τότε πρώιμη επιστήμη της ψυχικής ασθένειας και δεν κατανοούσε πλήρως τα πρότυπα της εποχής του. Οι Βρικόλακες του (διαβάστε το αφιέρωμά μας εδώ) είναι ένα ακόμη τέτοιο παράδειγμα. Παραδείγματα της προβληματικής γυναίκας του 19ου αιώνα μπορεί να περιλαμβάνουν καταπιεσμένους, αλλά “κανονικούς”, εσκεμμένους χαρακτήρες: γυναίκες σε καταχρηστικές ή χωρίς αγάπη σχέσεις, και εκείνες με κάποιο είδος οργανικής νόσου του εγκεφάλου. Ο Ίψεν δεν έχει πρόβλημα να αφήσει τέτοιες εξηγήσεις ανολοκλήρωτες.

Was playwright Henrik Ibsen the first male feminist?
Η Κέιτ Μπλάνσετ στον ρόλο της Έντας, Λονδίνο 2004

Για κανένα άλλο έργο του Ίψεν δεν έχουν διασωθεί τόσες προκαταρκτικές σημειώσεις του συγγραφέα όσες για την Έντα Γκάμπλερ. Μερικές από αυτές είναι οι ακόλουθες:

Αυτή η παντρεμένη γυναίκα φαντάζεται όλο και περισσότερο ότι είναι μια σημαντική προσωπικότητα και αισθάνεται υποχρεωμένη να δημιουργήσει για τον εαυτό της ένα εντυπωσιακό παρελθόν.

Τον μισεί τον άντρα της, γιατί αυτός έχει ένα στόχο, μια αποστολή στη ζωή του

Αισθάνεται τρομερή έλξη για τις καινούργιες τάσεις ων καιρών. Αλλά της λείπει το θάρρος. Οι σκέψεις της παραμένουν θεωρίες, απραγματοποίητα όνειρα.

Η Έντα στην ουσία θα ήθελε να ζήσει τη ζωή της σαν άντρας. Αλλά παρεμβαίνουν οι φόβοι και οι ενδοιασμοί, άλλοι κληρονομημένοι, άλλοι εμφυτευμένοι.

Η Έντα είναι η τυπική γυναίκα ως προς την θέση που βρίσκεται και ως προς τον χαρακτήρα της. Παντρεύεται τον Τέσμαν, αλλά αφιερώνει την φαντασία της στον Λέβμποργκ. Τον φέρνει στα όριά του αλλά κάνει πίσω μόνο με την έννοια του σκανδάλου.

Φωτο: Αγγελική Κοκκοβέ
Η Ιωάννα Παππά στον ρόλο της Έντας, Φεβρουάριος 2020

Το έργο έχει προσαρμοστεί για την οθόνη αρκετές φορές, από την εποχή των σιωπηλών ταινιών και μετά, σε πολλές γλώσσες. Το BBC προέβαλε μια τηλεοπτική παραγωγή του έργου το 1962 με τους Ίνγκριντ Μπέργκμαν, Μάικλ Ρεντγκρέιβ, Ραλφ Ρίτσαρντσον και Τρέβορ Χάουαρντ, ενώ το Play of the Month το 1972 χαρακτήρισε τους Τζάνετ Σουζμάν και Ίαν ΜακΚέλεν στους δύο κύριους άξονες. Μια εκδοχή που παρουσιάστηκε στο εμπορικό δίκτυο ITV της Βρετανίας το 1980 τοποθέτησε την Νταϊάνα Ριγκ στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η Γκλέντα Τζάκσον ήταν υποψήφια για ένα βραβείο Όσκαρ ως βασική ηθοποιός για το ρόλο της στη βρετανική κινηματογραφική προσαρμογή Hedda (1975) σε σκηνοθεσία Trevor Nunn. Μια ακόμη εκδοχή κυκλοφόρησε για την αυστραλιανή τηλεόραση το 1961.

Η Κέιτ Μπλάνσετ στον ρόλο της Έντας, Λονδίνο 2004

Το 2014, ο Μάθιου Τζον προσάρμοσε επίσης την Hedda Gabler με πρωταγωνιστές τη Ρίτα Ραμνάνι, τον Ντέιβιντ Ρ. Μπάτλερ και τη Σαμάνθα Ε. Χαντ.

Στο θέατρο το ρόλο της Έντα Γκάμπλερ έχουν υποδυθεί μεταξύ άλλων η Μάγκι Σμιθ, η Κέιτ Μπλάνσετ κ.ά. Στην Ελλάδα το έργο του Ίψεν ανέβηκε ξανά τον Φεβρουάριο του 2020 με την Ιωάννα Παππά στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

ΠΗΓΕΣ: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%88%CE%BD%CF%84%CE%B1_%CE%93%CE%BA%CE%AC%CE%BC%CF%80%CE%BB%CE%B5%CF%81 , https://www.elculture.gr/blog/enta-gkampler/ , https://www.monopoli.gr/2020/02/01/showtimes/theatre/344475/i-enta-gkampler-tou-errikou-ipsen-sto-theatro-alma/ , https://www.catisart.gr/eikosi-diachronika-theatrika-erga-poy-prepei-na-doyme-esto-kai-mia-fora-sti-zoi-mas/

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *