Ο Σαίξπηρ και ο «Bασιλιάς Ληρ»: το έργο που γεννήθηκε μέσα στην καταστροφική δύναμη μίας πανδημίας

Ο Σαίξπηρ και η περίοδος της βουβωνικής πανώλης

Την εποχή του Σαίξπηρ οι επιδημικές εκρήξεις βουβωνικής πανώλης ήταν αρκετά συχνές. Πρόκειται για μια μολυσματική ασθένεια η οποία μεταδίδεται στον άνθρωπο από το τσίμπημα ψύλλων που παρασιτούν σε άρρωστο αρουραίο. Η οξεία λοιμώδης νόσος ενέσκηπτε κατά καιρούς στο ελισαβετιανό Λονδίνο όπου οι συνθήκες υγιεινής ήταν κακές, ενώ παράλληλα δεν υπήρχε αποχετευτικό σύστημα. Τα συμπτώματα περιλάμβαναν πυρετό, ρίγη, πονοκέφαλο, μυϊκούς πόνους και κατά περίπτωση εξογκώματα σε διάφορα μέρη του σώματος, μαυρισμένο δέρμα (εξ ου και «Μαύρος Θάνατος», όπως αποκαλούνταν συχνά), δύσπνοια, απώλεια συνείδησης, παραλήρημα και τελικά θάνατο. Η νόσος κυριολεκτικά «θέριζε» βρέφη και μικρά παιδιά ενώ γενικότερα έπληττε, κατά κανόνα, άτομα ως 35 ετών.

Οι γιατροί την εποχή εκείνη δεν υποψιαζόντουσαν τους ψύλλους ως αιτίες διάδοσης της ασθένειας, αλλά θεωρούσαν ότι μεταδίδεται από τον αέρα και όσους είχαν ήδη μολυνθεί. Για τον λόγο αυτό οι αρχές, σε περιόδους πανδημίας, προχωρούσαν στην επιβολή κανονισμών, οι οποίοι μεταξύ άλλων υπαγόρευαν το κλείσιμο χώρων μαζικής συνάθροισης, ανάμεσά τους και τα θέατρα. Πέρα από τους ιατρικούς λόγους, βέβαια, υπήρχαν και θρησκευτικοί. Κάποιοι ιερωμένοι υποστήριζαν ότι «αιτία της πανώλης είναι η αμαρτία» και «αιτία της αμαρτίας είναι το θέατρο». Επομένως, σύμφωνα με τη λογική τους, «αιτία της πανώλης είναι το θέατρο».

Η πρώτη πανδημία βουβωνικής πανώλης, κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής πορείας του συγγραφέα, σημειώθηκε τη διετία 1592-1594, όταν και τα θέατρα του Λονδίνου παρέμειναν κλειστά, για τουλάχιστον έξι μήνες. Ο νεαρός τότε Σαίξπηρ στράφηκε στην ποίηση. Έγραψε δύο εκτενή αφηγηματικά ποιήματα, «Αφροδίτη και Άδωνις» και «Ο Βιασμός της Λουκρητίας», τα οποία εκδόθηκαν επιτυχώς.

Την περίοδο 1603 έως 1613, όταν ο Σαίξπηρ βρισκόταν στο απόγειο της καριέρας του, υπολογίζεται ότι τα δημόσια θέατρα, ανάμεσά τους και το Globe, παρέμειναν κλειστά συνολικά 78 μήνες, εξαιτίας της πανδημίας. Μια σκοτεινή εποχή για τους θιάσους, καθώς η έξαρση της νόσου πραγματοποιούταν την άνοιξη και το καλοκαίρι, στο αποκορύφωμα της θεατρικής σεζόν. Κάποιοι διαλύονταν, ενώ άλλοι μόλις που κατάφερναν να επιβιώσουν, κινούμενοι στα όρια των κανονισμών, ή περιοδεύοντας σε άλλες πόλεις, αν και εφόσον το επέτρεπαν οι συνθήκες.

Το 1603 ξέσπασε η σοβαρότερη από μια σειρά επιδημικών εκρήξεων, κατά την οποία πέθαναν περισσότεροι από 30 χιλιάδες Λονδρέζοι. Τα θέατρα έκλεισαν, ενώ ακόμη και η στέψη του Ιακώβου Α΄, διαδόχου της Ελισάβετ Α΄, μετατέθηκε για το Μάρτιο του 1604. Ο θίασος του Σαίξπηρ, όμως, Lord Chamberlain’s Men, μπήκε κάτω από τα προστατευτικά φτερά του νέου Βασιλιά, λαμβάνοντας το όνομα King’s Men.

Ο Shakespeare και ο θίασος του Lord Chamberlain’s Men ερμηνεύουν το «Αγάπη Αγώνας Άγονος» μπροστά στην Βασίλισσα Ελισάβετ.

Το 1606 μια ακόμη πανδημία βουβωνικής πανώλης έβαλε προσωρινό λουκέτο στο θεατρικό σπίτι των King’s Men, Globe. Ο θίασος βασίστηκε σε βασιλικά δώρα και περιοδείες στην περιφέρεια, ώστε να αντισταθμίσει τα έσοδα που έχανε από το κλείσιμο. Επιπλέον, για τον ίδιο τον Σαίξπηρ ήταν μια ευκαιρία να επιδοθεί σε συστηματικό γράψιμο, ώστε να ανταποκριθεί στην μεγάλη ζήτηση νέων θεατρικών για τη βασιλική αυλή. Την περίοδο αυτή έγραψε τον «Βασιλιά Ληρ», το «Αντώνιος και Κλεοπάτρα» και το «Μακμπέθ».

Ο Μαύρος Θάνατος στα έργα του Σαίξπηρ

Παρ’ όλο που «η πανώλη ήταν ο ισχυρότερος παράγοντας διαμόρφωσης της ζωής του Σαίξπηρ και των συγχρόνων του», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο καθηγητής Τζόναθαν Μπέιτ, ένας από τους πολλούς βιογράφους του, για  τους θεατρικούς συγγραφείς της εποχής το θέμα αποτελούσε ταμπού. Στις περιόδους ύφεσης όπου τα θέατρα άνοιγαν και πάλι, απέφευγαν να αναφέρονται στο θέμα. Το κοινό δεν ήθελε να βλέπει επί σκηνής τη σκληρή πραγματικότητα, έστω κι αν ήταν το μοναδικό πράγμα που υπήρχε στο μυαλό του. Αντιθέτως, κατέφευγε στο θέαμα προκειμένου να ξεφύγει από αυτήν.

Έτσι, λοιπόν, δεν υπάρχουν πολλές άμεσες αναφορές στην πανώλη μέσα στο έργο του συγγραφέα και κανένας χαρακτήρας δεν πεθαίνει από αυτή, ωστόσο αποδεικνύεται ως μια εξαιρετικά πλούσια πηγή δραματικών μεταφορών. Για παράδειγμα στο «Αγάπης Αγώνας Άγονος» η νόσος παραλληλίζεται με τον έρωτα. Αρκετές φορές χρησιμοποιείται από τους σαιξπηρικούς ήρωες ως κατάρα ή ανάθεμα, ενώ στο «Αντώνιος και Κλεοπάτρα» συναντάμε τη διαδεδομένη για την εποχή του συγγραφέα αντίληψη, ότι τα σημάδια που εμφανίζονται με τη συγκεκριμένη ασθένεια, αποτελούν «Θεϊκά Σημάδια» που σηματοδοτούν ότι ο Θεός θα πάρει τον άρρωστο σύντομα κοντά του.

Στην τραγωδία «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» η επιδημία της πανώλης χρησιμοποιείται ως κλειδί για την πλοκή του έργου. Ο μοναχός που θα ειδοποιούσε τον Ρωμαίο ότι η Ιουλιέτα  προσποιείται τον θάνατό της, αποτρέπεται από το να παραδώσει το μήνυμα του, καθώς μπαίνει σε καραντίνα μαζί με έναν ιερέα που φροντίζει τους αρρώστους. Η κατάληξη τραγική, καθώς ο Ρωμαίος δίνει τέλος στη ζωή του πριν την «επαναφορά» της Ιουλιέτας στη ζωή.

Ο Σαίξπηρ, ο Βασιλιάς Ληρ και η πανδημία

Στον «Βασιλιά Ληρ», ένα από τα πιο σκοτεινά και τολμηρά έργα του συγγραφέα, μπορούμε να αισθανθούμε την ηχώ της πανδημίας, όπως τη βίωσε ο ίδιος ο Σαίξπηρ και ολόκληρο το Λονδίνο το 1606. Μέσα από το κείμενο ξεπηδούν εικόνες χάους, θανάτου και απελπισίας, παρόμοιες με το φρικτό κλίμα που επικρατούσε στην πόλη την περίοδο της επιδημικής έκρηξης.

Η τραγωδία του Σαίξπηρ αφορά στην απόφαση του ήρωα του, Βασιλιά Λήρ, να μοιράσει το βασίλειό του στις τρεις θυγατέρες του, τη Γονερίλη, τη Ρεγάνη και την Κορδέλια και να αποσυρθεί από την εξουσία. Η κόρη που θα τον πείσει για το μέγεθος της αγάπης της, θα πάρει το βασίλειο. Όμως, ενώ οι δύο μεγαλύτερες κόρες τον βομβαρδίζουν με κομπλιμέντα και βεβαιώσεις απέραντης αγάπης, η Κορδέλια παραμένει σιωπηλή λέγοντας μόνο ότι δεν θα ήταν δυνατόν να εκφράσει την αγάπη της με λόγια. Ο γέρος βασιλιάς λαμβάνει την σιωπή της σαν προσβολή, την αποκλήρωνει και την εξορίσει. Ο Ληρ φιλοξενείται με τη σειρά κάθε μήνα από τις δυο μεγαλύτερες κόρες. Οι κόρες του, όμως, τον διώχνουν, και αυτός περιπλανιέται, απόλυτα απογυμνωμένος από κάθε εξουσία, μέσα σε μια άγρια νύχτα με καταιγίδα, βρισκόμενος στα πρόθυρα της τρέλας. Καθώς η απειλή του πολέμου πλησιάζει στις ακτές τους, ξεσπάει διχόνοια ανάμεσα στις δυο βασίλισσες αδελφές και το βασίλειο βυθίζεται στο χάος.

Ο Ληρ εμφανίζεται εξοργισμένος με την αχαριστία των θυγατέρων του και την απώλεια της ταυτότητάς του. Αλλά στην πραγματικότητα ο μεγαλύτερος αντίπαλός του είναι τα γηρατειά και εν τέλει ο θάνατος. Φόβαται ότι το πέρασμα του χρόνου σφράγισε την μοίρα του και την μοναξιά του, καθώς τα παιδιά του που έχουν μεγαλώσει πια δεν τον χρειάζονται όπως παλιά και πως η αγάπη τους, πηγή της οποίας υπήρξε η φυσική αδυναμία τους και η εξάρτησή τους από αυτόν, ενδεχομένως να έχει χαθεί. Η απόφασή του να μοιράσει το βασίλειό του εκφράζει ξεκάθαρα την επιθυμία του να κερδίσει πίσω την αγάπη που πιστεύει πως έχει χάσει. Αλλά δεδομένου ότι αισθάνεται ήδη εξαιρετικά ευάλωτος, το γεγονός ότι εμφανίζεται έτοιμος να προσφέρει το μοναδικό πράγμα που του έχει απομείνει, το βασίλειό του δηλαδή, πιθανώς να φαντάζει παράλογο σε πολλούς αναγνώστες ή θεατές.

Αυτό όμως που πραγματικά αναδεικνύει ο «Βασιλιάς Ληρ» είναι τις συναισθηματικές αντιξοότητες μίας πονεμένης καρδιάς και τις πνευματικές διεργασίες ενός αποτρελλαμένου μυαλού, καθώς «συλλαμβάνει την υπαρξιακή άβυσσο που ανοίγεται όταν μια στέρεα ταυτότητα αρχίζει να αποσυντίθεται και η σκοπιμότητα δίνει τη θέση της στην απουσία σκοπού». Αυτή υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου, η τραγικότητα των γηρατειών, του θανάτου και της τρέλας, ο αγώνας για την εξουσία αλλά και η φθορά που αυτή προκαλεί καταγράφονται μοναδικά στην ποιητική αυτή τραγωδία. Και μαζί τους καταγράφεται και η καταστροφική δύναμη της πανδημίας. Είτε αυτής που μαίνεται μέσα μας, είτε αυτής που μαστίζει τον πληθυσμό, κλονίζει ολόκληρες χώρες, και κοστίζει την ζωή χιλιάδων ανθρώπων.

Πηγές: 

https://www.monopoli.gr/2020/04/23/istories/san-simera/385226/oi-pandimies-sta-erga-tou-gouiliam-saikspir/

www.lifo.gr

https://www.lifo.gr/team/u12124/56681

https://sputniknews.gr/tehni/202003236804404-o-saixpir-egrapse-ton-vasilia-lir-se-karantina-logo-tis-panouklas-alitheia-i-mythos/

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *