Το κρυφό σχολειό στην ποίηση και την ζωγραφική

Ο πίνακας του Γύζη παριστά ¨Κρυφό σχολειό” αναπαριστά ένα κρυφό σχολείο, όπως το φαντάστηκε ο καλλιτέχνης, και φιλοτεχνήθηκε το 1886. Το έργο ανήκει στις συνθέσεις ηθογραφικού χαρακτήρα του Γύζη, του οποίου ο συμβολισμός δίνεται από τον ίδιο, σε επιστολή του, όπου σημειώνει χαρακτηριστικά: «Δια του υπογείου, της κλειστής θύρας και παραθύρου και δια του ωπλισμένου νέου, εσκέφθην να παραστήσω την εποχήν εκείνην της Ελλάδος, ότε επί Τουρκοκρατίας ήσαν αυστηρώς απηγορευμένα τα σχολεία και μόνον εν κρυπτώ ελειτούργουν». Είναι άγνωστη η πηγή έμπνευσης του Γύζη αλλά εικάζεται πως συνδέεται με τη γενέτειρά του, όπου ένα μικρό μοναστήρι της Αγίας Τριάδας ήταν γνωστό, προεπαναστατικά ακόμα, ως «Το Κρυφό Σχολειό» αν και σύμφωνα με μελετητές αμφισβητείται κατά πόσον αυτό το μοναστήρι πράγματι λειτουργούσε ως χώρος νυχτερινού σχολείου των υπόδουλων Ελλήνων του νησιού.

Από τον ίδιο πίνακα εν συνεχεία εμπνεύσθηκε ο Ιωάννης Πολέμης το ακόλουθο ποιήμα. Η μετονομασία του πίνακα από τον αρχικό τίτλο του Γύζη, «Έλληνικόν Σχολείον έν καιρώ δουλείας», οφείλεται αντιστρόφως στην απήχηση του ποιήματος.

Τὸ κρυφὸ σχολειό

Ἀπ᾿ ἔξω μαυροφόρ᾿ ἀπελπισιά,

πικρῆς σκλαβιᾶς χειροπιαστὸ σκοτάδι,

καὶ μέσα στὴ θολόκτιστη ἐκκλησιά,

στὴν ἐκκλησιά, ποὺ παίρνει κάθε βράδυ

τὴν ὄψη τοῦ σχολειοῦ,

τὸ φοβισμένο φῶς τοῦ καντηλιοῦ

τρεμάμενο τὰ ὀνείρατα ἀναδεύει,

καὶ γύρω τὰ σκλαβόπουλα μαζεύει.

Ἐκεῖ καταδιωγμένη κατοικεῖ

τοῦ σκλάβου ἡ ἁλυσόδετη πατρίδα,

βραχνὰ ὁ παπάς, ὁ δάσκαλος ἐκεῖ

θεριεύει τὴν ἀποσταμένη ἐλπίδα

μὲ λόγια μαγικά,

ἐκεῖ ἡ ψυχὴ πικρότερο ἀγροικὰ

τὸν πόνο τῆς σκλαβιᾶς της, ἐκεῖ βλέπει

τί ἔχασε, τί ἔχει, τί τῆς πρέπει.

Κι ἀπ᾿ τὴν εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ ψηλά,

ποῦ ἐβούβανε τὰ στόματα τῶν πλάνων,

καὶ ρίχνει καὶ συντρίβει καὶ κυλᾶ

στὴν ἄβυσσο τοὺς θρόνους τῶν τυράννων,

κι ἀπὸ τὴ σιγαλιά,

ποῦ δένει στὸ λαιμὸ πνιγμοῦ θηλιά,

κι ἀπ᾿ τῶν προγόνων τ᾿ ἄφθαρτα βιβλία,

ποῦ δείχνουν τὰ πανάρχαια μεγαλεῖα,

ἕνας ψαλμὸς ἀκούγεται βαθὺς

σὰ μελῳδίες ἑνὸς κόσμου ἄλλου,

κι ἀνατριχιάζει ἀκούοντας καθεὶς

προφητικὰ τὰ λόγια του δασκάλου

μὲ μία φωνὴ βαριά.

«Μὴ σκιάζεστε στὰ σκότη! Ἡ λευτεριὰ

σὰν τῆς αὐγῆς τὸ φεγγοβόλο ἀστέρι

τῆς νύχτας τὸ ξημέρωμα θὰ φέρει».

Ιωαννησ πολεμησ

Αν και από σύγχρονους μελετητές αμφισβητείται αυτή καθ’ αυτή η ύπαρξη και λειτουργία τέτοιου είδους σχολείων είναι πράγματι άξιο θαυμασμού πως ένα ολόκληρο έθνος που ήταν υπόδουλο για 4 σχεδόν αιώνες τόσο συνέχισε να μιλά την γλώσσα και να τηρεί τα έθιμα και τις παραδόσεις που είχε κληρονομήσει αλλά και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες των επόμενων γενεών όπως για τον Γύζη ή τον Πολέμη.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.