Ο ελληνολάτρης Γερμανός ρομαντικός Friedrich Hölderlin

Αντί προλόγου

Η Γερμανική ποίηση, αν και ιδιαίτερα παρεξηγημένη, είναι πάντα μια πηγή έμπνευσης, συγκίνησης, μαγείας για όλους εμάς που έχουμε την τύχη να την διαβάζουμε είτε από το πρωτότυπο είτε από αξιόλογες μεταφράσεις που έχουν επιχειρήσει Έλληνες ομότεχνοι. Ένα τέτοιο παράδειγμα που δεν εξαντλείται σε μια απόδοση, αλλά συμπληρώνεται από ανθολόγηση και σχολιασμό αποτελεί το έργο “Ποιήματα Φρήντριχ Χαίλντερλιν” σε μετάφραση και σχόλια του Θανάση Λάμπρου που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός. Μια αποκαλυπτική διείσδυση σε ένα ποιητικό σύμπαν με τοπογραφία, ιδεαλισμό, έρωτα, με στοιχεία μυθικά και υπερβατικά. Μια συνάντηση με τον Χριστό, τη Διοτίμα, τον Ηρακλή, αλλά και τους ποιητικούς απογόνους του Hölderlin. Μια επιβεβαίωση της διαπίστωσης του Οδυσσέα Ελύτη στην ομιλία του κατά την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας: «Πως να μην αναφερθώ εδώ πέρα στον Φρειδερίκο Χαίλντερλιν, τον μεγάλο ποιητή που με το ίδιο πνεύμα εστράφηκε προς τους Θεούς του Ολύμπου και προς τον Ιησού; Η σταθερότητα που έδωσε σ’ ένα είδος οράματος είναι ανεκτίμητη. Και η έκταση που μας αποκάλυψε μεγάλη. Θα έλεγα τρομακτική. Αυτή άλλωστε είναι που τον έκανε, όταν μόλις ακόμη άρχιζε το κακό που σήμερα μας πλήττει, ν’ ανακράξει: Wozu Dichter in durftiger Zeit! Οι καιροί φευ εστάθηκαν ανέκαθεν για τον άνθρωπο durftiger. Αλλά και η ποίηση ανέκαθεν λειτουργούσε». Πάμε να γνωρίσουμε μια ποίηση που λειτουργεί, λοιπόν!

Λίγα λόγια για τον ποιητή

O Johann Christian Friedrich Hölderlin γεννήθηκε στις 20 Μαρτίου 1770 στo χωριό Λάουφεν, κοντά στη Στουττγάρδη. Δύο χρόνια αργότερα πεθαίνει ο πατέρας του και λίγα χρόνια αργότερα και ο πατριός του. Συμβάντα που θα του αφήσουν ανεξίτηλες πληγές. Η μητέρα του ποιητή, κόρη προτεστάντη ιερέα, με αυστηρές θρησκευτικές πεποιθήσεις, τον προορίζει εξαρχής για το ιερατικό λειτούργημα. Τα χρόνια 1784-1788 σπουδάζει σε προτεσταντικές εκκλησιαστικές σχολές Μονών. Στη συνέχεια σπουδάζει Θεολογία στο Πανεπιστήμιο του Τύμπινγκεν και σχετίζεται φιλικά με τους γνωστούς φιλοσόφους Hegel και Schelling.

Το 1793 συναντά για πρώτη φορά τον Schiller, ο οποίος μεσολαβεί ώστε ο Hölderlin να προσληφθεί ως οικοδιδάσκαλος. Για μία ολόκληρη δεκαετία ο ποιητής θα ζήσει με την αγωνία πως ανά πάσα στιγμή η επίσημη Εκκλησία θα μπορούσε να στραφεί εναντίον του και να απαιτήσει επιστροφή των χρημάτων που διέθεσε για τις σπουδές του. Τον Αύγουστο του 1795 αποδέχεται τη θέση του οικοδιδασκάλου στην οικογένεια Gontard στη Φρανκφούρτη. Στις 30 Δεκεμβρίου γνωρίζεται με τη Susette Gontard, μητέρα ήδη τεσσάρων παιδιών, την οποία ερωτεύεται σφόδρα.

Το 1797 κυκλοφορεί ο πρώτος τόμος του επιστολικού μυθιστορήματος Υπερίων ή ο ερημίτης στην Ελλάδα και δυο χρόνια αργότερα ο δεύτερος τόμος. Είναι (μαζί με τις μεταφράσεις των τραγωδιών του Σοφοκλέους Αντιγόνη και Οιδίπους τύραννος) το μοναδικό βιβλίο του που θα δει τυπωμένο. Στις 8 Μαΐου 1800 συναντά τη Sussete για τελευταία φορά στη Φρανκφούρτη. Δύο χρόνια αργότερα ο ξαφνικός θάνατός της σηματοδοτεί την αρχή της ψυχικής του κατάρρευσης.

Από τα μέσα του 1802 εμφανίζονται τα πρώτα σημάδια διανοητικής ταραχής. Που θα τον οδηγήσει λίγα χρόνια αργότερα, το 1806, στη Νευρολογική Κλινική του Τύμπινγκεν, όπου θα παραμείνει σχεδόν έναν χρόνο. Στις 3 Μαΐου 1807 ο ξυλουργός Ernst Zimmer, που θαυμάζει το πεζογράφημα Υπερίων, προτείνει στον διευθυντή της κλινικής να πάρει τον ποιητή υπό την προστασία του. Εδώ, στη φιλόξενη οικία του ξυλουργού, στο κυκλικό δωμάτιο του πρώτου ορόφου, πάνω στη δεξιά όχθη του ποταμού Νέκαρ, θα εγκατασταθεί ο ποιητής ακριβώς στο μέσον της ζωής του και θα ζήσει μέχρι τον θάνατό του στις 7 Ιουνίου 1843.

Λίγα λόγια για την ποιητική

Η γλώσσα του είναι απλή Hölderlin, χωρίς αμετροέπειες ή άσκοπες γλαφυρότητες ως συνήθιζαν ενίοτε οι ρομαντικοί. Συγχρόνως, οι εικόνες του αν και γήινες, αποκτούν μια αξιοθαύμαστη μεταφυσική διάσταση που εκπορεύεται από την σύμπραξη της φύσης και μιας υπέρβασης. «Ο ρομαντισμός μεταβάλλεται σε ορφισμό» στην ποίησή του είχε πολύ εύστοχα παρατηρήσει ο Παπατσώνης. Επιπλέον, το έργο του έχει από πολλούς θεωρηθεί ως πρόδρομος για την εμφάνιση του συμβολισμού, όπως πολύ αργότερα και του εξπρεσιονισμού και έπειτα του υπερρεαλισμού. Ο δικός του ρομαντισμός είχε εν τέλει έναν πιο οραματικό και πρωτοποριακό προσανατολισμό, παρόμοιο με εκείνον των Nerval και του Coleridge.

Ο Hölderlin είναι ένας ποιητής λυρικός, που συνταιριάζει με τρομερό τρόπο το χθες με το σήμερα, καθιστώντας το έργο του αρχαιολατρικά μοντέρνο, ορισμένες φορές και επίκαιρο, αλλά σε κάθε περίπτωση διαχρονικό. Δίνει μια ανθρωπολογική διάσταση στο γράψιμό του που ακροβατεί ανάμεσα στο φυσικό και το μεταφυσικό, το σημερινό και το μελλούμενο. Πρόκειται για μια «ειλικρινή ποιητική ορμή, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό, ώστε να καθιστούν απλώς ελλειμματική ηχώ ό, τι παρεμφερές ακούστηκε μετά».

Ο έρωτας

Το ποιητικό απόσταγμα δεν προκύπτει από την εφαρμογή κάποιας τεχνικής ή κάποιας θεωρίας, παγιωμένης, εμπεδωμένης, αλλά κρύβει κάτι παθιασμένο, που απαιτεί μια εξίσου παθιασμένη ανάγνωση και προσέγγιση προκειμένου να έρθει στην επιφάνεια. Το πάθος, άλλοτε διονυσιακό και άλλοτε αγνά χριστιανικό, στρέφεται στο ανεκπλήρωτο και το ιδανικό που ενσαρκώνει η Διοτίμα ,η ιδεατή εικόνα της μούσας του που δεν είναι άλλη από την Susette Gontard. Όλη την ποίησή του διατρέχει ο ξαστοχησμένος πόθος. Όπως εύστοχα θα παρατηρήσει και ο Παπατσώνης «το στοιχείο της άτυχης αγάπης χάνει τελείως την υποκειμενική πηγή του, την ατομική μεμψιμοιρία και ως εκ θαύματος μεταβάλλεται σε κυνηγητό της Ευρυδίκης στους κόσμους του ιερού Άδη, με οργιώδη θρίαμβο του Έρωτα στο διάστημα».

Η Ελλάδα

Ο ποιητής της Πάτμου, όπως έχει αποκαλεστεί, σε αντίθεση με τους συμπατριώτες του, όπως ο Goethe, δεν «εκγερμανίζει» την Ελλάδα, αλλά την μεταμορφώνει στον χώρο του ιδανικού και τον πυρήνα έμπνευσης της ποίησής του. Σε αντίθεση με τους αντιγερμανιστές Nietzche ή Schopenhauer, η λατρεία του Hölderlin για την Ελλάδα δεν τον ωθεί να γυρνά την πλάτη στην πατρίδα του αλλά να ενστερνιστεί βαθύτατα την πεποίθηση πως οι κανόνες βίου οφείλουν να συμβαδίζουν με το συγκεκριμένο «καλό καγαθό». Αντλεί στοιχεία από την μυθολογία και το φυσικό τοπίο, ενώ η πάλη του με την ελληνική γλώσσα είναι καταστατική της ποιητικής του. Με εναρκτήριο τους προσωκρατικούς, όταν η φιλοσοφία συμπορευόταν με την ποίηση θα μεταπηδήσει σε συμβολικές μορφές όπως η Διοτίμα, ο Δίας, ο Ηρακλής, ο Διόνυσος. Και σε αυτές θα προσδώσει στοιχεία από ανθρώπους της ζωής του, βιωματικά.

Η πίστη

Στην ξεχωριστή αυτή ποίηση, διαφορετική από εκείνη των ρομαντικών, συνυπάρχουν ο Διόνυσος με το γήινο, ανθρώπινο στοιχείο και ο Χριστός, το μεταφυσικό, το πνευματικό, που δεν καταλήγει αμιγώς θρησκευτικό, αλλά διατηρεί χαρακτήρα μυθικό εν είδει μιας εξατομικευμένης θεογονίας. Ο Χριστός ως «ημίθεος» ζει και εκείνος στην εξαίσια Πάτμο του, αγναντεύοντας «την κορυφή του χρόνου» και όπου αργότερα ένας Έλληνας ποιητής, ο Παπαδίτσας, είδε να συμβαίνει, στη δική του Πάτμο, «της διανοίας η άνοδος». Γίνεται πηγή έμπνευσης, ένα πρόσωπο και μια ιδέα πανταχού παρούσα ή λανθάνουσα εν υπνώσει στις ποιητικές του συνθέσεις.

Σε αυτό διαφέρει και η μεταφυσική του από εκείνη του συμπατριώτη του Nietzche αν και οι ζωές τους ως προς την απομόνωση και τις ψυχικές νόσους φέρουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά. Και ο Hölderlin έζησε το μεγαλύτερο κομμάτι της ζωής του, ιδίως τα τελευταία έτη «σε καθεστώς μισανθρωπίας». Και οι δύο πεθαίνοντας δεν ήταν του κόσμου τούτου, αλλά ίσως και να μην ήταν ποτέ, όπως έχει πολύ εύστοχα παρατηρηθεί.

Οι επιδράσεις

Η επίδρασή του είναι εμφανής κυρίως σε τρεις από τους επιφανέστερους ποιητές του γερμανόφωνου κόσμου τον 20ό αιώνα: στον Rainer Maria Rilke, τον Stefan George και τον Georg Trakl, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τις “Ελεγείες του Ντουίνο” του πρώτου ή το “Ο Σεβαστιανός στ’ όνειρο του τελευταίου”.

Η ποίηση του μείζονος Γερμανού ρομαντικού είναι ιδιαίτερα γνωστή και αγαπητή και στη χώρα μας. Σημαντικοί εκπρόσωποι της λογοτεχνίας μας έχουν ασχοληθεί με το έργο του, άλλοι σε μεγαλύτερο και άλλοι σε μικρότερο βαθμό, όπως ενδεικτικά ο Τάκης Παπατσώνης, ο Άρης Δικταίος, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο Β.Ι. Λαζανάς, ο Γιάννης Σφακιανάκης και πολλοί άλλοι. Την ίδια στιγμή, πολλών τα ποιητικά πονήματα απηχούν τις ιδέες που κυοφορεί η ποίησή του.

O Γεώργιος Σεφέρης βάζει ως δεύτερο μότο στο Ημερολόγιο Καταστρώματος Α′ στίχους τού Γερμανού ποιητή, τελευταίο από τους οποίους διαβάζουμε και τον διάσημο πια: «Δεν ξέρω. Κι οι ποιητές τι χρειάζουνται σ’ ένα μικρόψυχο καιρό;», αποδίδοντας έτσι το «in dürftiger Zeit» του Hölderlin. Στο «Χρονικό μιας δεκαετίας» ο Ελύτης αποκαλύπτει: «Αλλ’ από τη στιγμή που παύουν ν’ ακολουθούν το νήμα της φωνής των ποιητών τους οι λαοί βαδίζουν κατευθείαν στην άβυσσο. Μου άρεσε, τριγυρισμένος από Γερμανούς, ν’ ανακαλύπτω ένα Γερμανό που μου έδειχνε ανάποδα το είδωλό τους, που έδειχνε πιο φρόνιμος μέσα στην παράκρουσή του απ’ αυτούς τους έξαλλους μέσα στη σιδερένια τους λογική. Και τον έβλεπα σα μια εγγύηση ότι το ανθρώπινο πνεύμα κάτω από τους αυθαίρετους διαχωρισμούς που του επιβάλανε οι πρόσκαιροι εξουσιαστές του παραμένει αδιαίρετο».

Εξίσου αδιαμφισβήτητη θεωρείται η επιρροή του στους υπερρεαλιστές, που θεωρούσαν ότι το έργο του είχε την ίδια σημασία με εκείνο του Lautreamont και του Rimbaud. Μεταξύ των ρομαντικών προγόνων τού υπερρεαλισμού ανιχνεύει κανείς και τον «γερμανικό μυστικισμό τού Novalis και του Hölderlin» Ο Νίκος Εγγονόπουλος ανέφερε «Ο πρώτος ποιητής που μ’ επηρέασε ήταν ο Σολωμός, που παιδιόθεν μού τον γνώρισαν, για άλλους βέβαια λόγους. Εγώ όμως τον είδα πολύ λίγο ως εθνικό ποιητή. […] Στο μάθημα της Γερμανικής ανακάλυψα έναν πολύ μεγάλο ποιητή, τον Hölderlin, νεώτερο αδελφό του Διονυσίου Σολωμού, μ’ αυτά τα γερμανικά νεφελώματα μέσα του, αν και δεν μ’ αρέσουν οι Γερμανοί και αποφεύγω να τους διαβάζω» ,ενώ θα προσθέσει: «Οι υπερρεαλιστές είναι αυτοί που συγκέντρωσαν τα στοιχεία τής ανησυχίας, που υπήρχαν στον δυτικό πολιτισμό και τα κατέγραψαν στο πρώτο μανιφέστο τού υπερρεαλισμού, κρατώντας την εμπειρία αυτών των λίγων που είχαν δει σωστά τα πράγματα, όπως ο Novalis, ο ποιητής Hölderlin, ο Lautreamont, ο Baudlerai…».

Λίγα λόγια για την έκδοση

Ο παρών τόμος με τίτλο “Ποιήματα Φρήντριχ Χαίλντερλιν” σε δίγλωσση έκδοση αποτελεί ένα αξιοθαύμαστο εγχείρημα του εξαιρετικού μεταφραστή Θανάση Λάμπρου να αναμετρηθεί με την ποίηση και για μεγάλο διάστημα αφημένη στην αφάνεια ποίηση του Hölderlin. Δεν συγκαταλέγονται στον τόμο όλα τα δημιουργήματα του Γερμανού, αλλά τα «σπουδαιότερα» εξ αυτών κατά την κρίση του. Βέβαια, εν προκειμένω, και όταν γενικώς μιλάμε για τέτοιου βεληνεκούς καλλιτέχνες η κρίση περί του σπουδαιότερου είναι αρκετά σχετική. Πράγματι όμως, τα συμεπριληφθέντα μπορούν να δώσουν στον αναγνώστη μια επαρκή εποπτεία του έργου του ποιητή.

Ο Θανάσης Λάμπρου δεν αρκείται σε μια στείρα απόδοση αλλά προσθέτει γύρω στις 150 σελίδες με σημειώσεις και σχόλια, κι ένα χρονολόγιο, δίνοντας μας μια συνολική και ευαγή εικόνα τόσο επί της ζωής, όσο και επί του έργου και της συνεισφοράς του ποιητή. Η αντιπαραβολή των ποιημάτων, το εξώφυλλο του Χρήστου Μποκόρου που συνιστά αυτόνομα ένα έργο τέχνης, η επιλεγείσα γραμματοσειρά, η ποιότητα του χαρτιού καθιστούν αυτή την έκδοση ανεπανάληπτη και ένα απόκτημα που καθιστά τον αναγνώστη και την βιβλιοθήκη του κατά πολύ πλουσιότερους.

Αντί επιλόγου

«Δεν θα ήταν υπερβολή να υποστηρίξει κανείς πως με τα όψιμα ποιήματα του Hölderlin γεννιέται ουσιαστικά η νεότερη ποίηση» θα σημειώσει ο Θανάσης Λάμπρου και θα συμφωνήσουμε. Το ποιητικό μας ταξίδι εν προκειμένω ήταν αποκαλυπτικό, εκστατικό, μια απόδειξη της συνέχειας της τέχνης της ποιήσεως ανά του αιώνες και η ανακάλυψη ενός μαγευτικού σύμπαντος που συναποτελείται από την φύση, τον μύθο, το θείο, τον έρωτα.

Ακούστε εδώ ένα ποίημα από την συλλογή και διαβάστε το εδώ:

Πηγές:

https://www.kathimerini.gr/culture/339110/ymnoi-toy-frintrich-chelnterlin/

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *