Η “Εξημέρωση” του Δημοσθένη Παπαμάρκου: Μπορούμε να εξημερώσουμε την πραγματικότητα αλλά ο θάνατος παραμένει αδάμαστος

Ο Δημοσθένης Παπαμάρκος είναι ιστορικός, συγγραφέας και σεναριογράφος, υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση και υποψήφιος διδάκτορας Αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Εξέδωσε το πρώτο του μυθιστόρημα σε ηλικία 15 ετών, ενώ η συλλογή διηγημάτων του, «Γκιακ», που εκδόθηκε το 2014, απέσπασε το βραβείο Διηγήματος της Ακαδημίας Αθηνών και το βραβείο Διηγήματος του περιοδικού «Ο Αναγνώστης», ενώ μεταφέρθηκε δύο φορές στο θέατρο. Η “Εξημέρωση. Νεκρογραφία” είναι το πιο πρόσφατο θεατρικό έργο του (Ιανουάριος 2020). Πρόκειται μία ιστορία για την μνήμη, την ιστορία και το πένθος, σε μια παραβολική αφήγηση για το πώς ο λόγος εξημερώνει την πραγματικότητα.

Η Εξημέρωση ξεκίνησε ως μια σύντομη σκηνή, διάρκειας 24 λεπτών, σε κείμενο του Δημοσθένη Παπαμάρκου και σκηνοθεσία της Γεωργίας Μαυραγάνη (η τρίτη συνεργασία τους μετά τις Ευμενίδες του Αισχύλου), που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Θεάτρου “The Future of Europe”, το οποίο διοργάνωσε το Θέατρο της Στουτγάρδης, το 2018. Αυτή ήταν και η επίσημη συμμετοχή της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου στο εν λόγω φεστιβάλ. Η έμπνευση για το έργο τού ήρθε διαβάζοντας τις Ιστορίες του Ηροδότου και συγκεκριμένα το χωρίο που μιλάει για την καταστροφή της Μιλήτου στο τέλος της Ιωνικής Επανάστασης αλλά υπάρχουν άμεσες αναφορές στο σύγχρονο προσφυγικό ζήτημα. Από τότε βέβαια, από εκείνο το 20λεπτο θεατρικό, η Εξημέρωση έχει επεκταθεί πολύ κι έχει ανοίξει και πέρα του προσφυγικού. 

Όπως παραδέχεται ο ίδιος ο συγγραφέας, η Εξημέρωση αποτελεί το πιο ιδιαίτερο από όλα τα κείμενά του, λόγω της απρόσμενης δημιουργίας του αλλά και της ιδιαίτερης φόρμας του. Ενώ είναι ένα κείμενο γραμμένο για το θέατρο, παράλληλα είναι και ένα κείμενο που λόγω της πειραματικής του φύσης λειτουργεί αυτόνομα και μπορεί να διαβαστεί σαν μία απλή ιστορία.

Στην επιφάνεια, η ιστορία καταπιάνεται με την καταστροφή της Μιλήτου και την σιωπή της Σύβαρις. Μεταξύ αυτών των δύο πόλεων με το εκ διαμέτρου αντίθετο ήθος, ο πρωτεϊκός μάντης και Πιστός κάνει στην Εξημέρωση ένα ταξίδι μες στο θάνατο και μέσ’ από τον θάνατο· ένα κρυπτικό ταξίδι που η γλώσσα του είναι η γλωσσολαλία του βαθιού μύθου, με φωνή ανάκατη, δανεισμένη απ’ όλες τις μυθολογίες. Έτσι, συναντά τον μονόφθαλμο θεό που είναι κρεμασμένος από ένα δέντρο (τον Σκανδιναβό Όντιν, από το Ύγκντρασιλ), ή το κεφάλι του διαμελισμένου Ορφέα μέσα σ’ ένα πηγάδι, με χείλη ραμμένα –σαν του άλλου Σκανδιναβού θεού, του Λόκι– με μια χορδή της κιθάρας του· διαβαίνει τις πύλες του Κάτω Κόσμου που είναι κεράτινες σαν των ονείρων, και δεμένος σ’ έναν ιστό, συνάμα Οδυσσέας και Προμηθέας, δανείζεται την ιστορική μορφή του ναυάρχου Κίμωνα (ιστορία και μύθος είναι, εδώ, αφηγήσεις εναλλάξιμες και συμπληρωματικές), που, και νεκρός ακόμα, γίνεται φόβητρο για τους Πέρσες.

 Ουσιαστικά, η Εξημέρωση πρόκειται για μια παραβολή για το πώς ο ανθρώπινος λόγος εξημερώνει και υποτάσσει την πραγματικότητα. Ένα έργο που πραγματεύεται τη μνήμη ενός μακρινού παρελθόντος που δεν έχει βιωθεί άμεσα παρά μόνο μέσα από το κείμενο του Ηροδότου. Ένα ιστορικό υλικό που φτάνει στο παρόν μέσα από την αφήγηση και θεματοποιεί ζητήματα που απασχολούν τον άνθρωπο: τον θάνατο, το πένθος, τον λόγο, την εξημέρωση.

Ως όρος, η “εξημέρωση” περιγράφει την επέμβαση σε έναν πληθυσμό ζώων ή φυτών με στόχο την ανάδειξη εκείνων των χαρακτηριστικών τους που θα τα καταστήσουν χρήσιμα για τον άνθρωπο και θα του επιτρέψουν να κυριαρχήσει στον πληθυσμό αυτό και να τον ελέγξει. Υποδηλώνει επίσης τη διαδικασία κατά την οποία κάποιος οικειοποιείται την αφήγηση μιας τραυματικής εμπειρίας ενός ατόμου ή μιας ομάδας με στόχο τη μεταποίησή της σε μια νέα αφήγηση. Η νέα αυτή αφήγηση επιτρέπει σε τρίτους που δεν έχουν βιώσει την εμπειρία την ψευδαίσθηση της συμμετοχής τους σε αυτή. Οι ορισμοί αυτοί και ο καταλυτικός ρόλος που παίζει ο κυρίαρχος ανθρώπινος λόγος αποτελούν τους βασικούς άξονες του έργου, το οποίο διερευνά την εξημέρωση ως μία διαδικασία που παραμένει πάντοτε ατελής και πέρα από τις δυνατότητες του ανθρώπου να την πραγματώσει. 

Ο θάνατος είναι το κομμάτι που δεν εξημερώνει ο λόγος. Ο θάνατος είναι μια ιστορία που δεν μπορείς να αφηγηθείς αλλά μόνο να τη φανταστείς. Πού βρίσκεται, λοιπόν, η είσοδος για τον κόσμο των νεκρών; Άλλοι λένε στα βάθη κάποιου σπηλαίου και άλλοι στην άκρη μιας άγνωστης θάλασσας. Αυτά διηγούνται στις γλώσσες τους οι άνθρωποι. Όμως, για τον θάνατο μπορούμε μόνο να υποκριθούμε πως γνωρίζουμε, κι έτσι παραμένει πάντα αδάμαστος από τον χώρο, τον χρόνο και τον λόγο.

Το έργο ταλαντεύεται ανάμεσα στη μνήμη του παρελθόντος και τη μαρτυρία του παρόντος επειδή πραγματεύεται το θέμα του θανάτου. Μύθοι και ιστορικά γεγονότα μπλέκονται –η Ομηρική «Οδύσσεια», η «Αινειάδα» του Βιργιλίου, ο Αισχύλος, ο Ηρόδοτος, ο λόγος της νεκρής Σίβυλλας προς τον Όντιν, αλλά και μαρτυρίες σύγχρονων προσφύγων– επισημαίνοντας τη διάθεσή μας να μεταχειριζόμαστε το «πένθος» ως υλικό καλλιτεχνικής δημιουργίας και αντικείμενο αισθητικής τέρψης. Τελικά, όμως, τι μπορεί να μας φανερώσει το πένθος για τη φύση του ανθρώπου;

«Σίγα, μάντη. Αλλουνού τον θάνατο διηγείσαι, αλλουνού τον θάνατο φαντάζεσαι. Δεν έχουν θέληση για να βαδίζουν οι νεκροί. Στον Κάτω Κόσμο δεν πλανιέται κανένας πέρα απ’ τον κόσμο των ζωντανών. Μόνο αυτοί βλέπουν τόπους σαν και τους πάνω, γιατί μόνο αυτοί τέρπονται ακόμα με ταξίδια και θεάματα. Ακόμα κι όταν οι λέξεις μπαίνουν στη σωστή σειρά, ο θάνατος παραμένει ανόητος. Το ξέρω. Γιατί με σκέπασε το χιόνι και δεν έχω σχήμα. Με ξέπλυνε η βροχή και δεν έχω σώμα. Με μούσκεψε η πάχνη και δεν έχω πνοή. Έχει περάσει πολύς καιρός που είμαι νεκρή. Πες μου τι ήρθες να ρωτήσεις; Πες μου τι ήρθες να ζητήσεις; Γιατί με αναγκάζεις να περπατήσω αυτόν τον δύσκολο δρόμο;»

Η παράσταση παρουσιάστηκε και στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 16 έως 26 Ιανουαρίου 2020, ενώ από τον Ιανουάριο του 2020 κυκλοφορεί σε έντυπη μορφή από τις εκδόσεις Πατάκη.

Πηγές:

https://bookpress.gr/kritikes/elliniki-pezografia/11260-papamarkos-dimosthenis-patakis-eximerosi-makropoulos

https://popaganda.gr/people/dimosthenis-papamarkos-eksimerosi/

https://www.patakis.gr/product/616803/patakis-nees-kuklofories-ana-kathgoria-logotexnia/Ekshmerosh-Nekrografia/

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *