Η Queer Art και η Ελευθερία της Καλλιτεχνικής Έκφρασης

Ένας από τους πιο σημαντικούς τομείς κοινωνικής παρέμβασης είναι ο πολιτισμός. Κάθε λογής κοινωνικά μηνύματα, κάθε είδους κοινωνική εξέλιξη, πριν φτάσουν να αποτελέσουν σημείο παρέμβασης του κράτους μέσα από τη νομοθεσία, ή πριν ακόμα αναγνωριστούν από επίσημους φορείς, αναπτύσσονται και διαδίδονται μέσα από έργα τέχνης. Ακριβώς αυτό προσπαθεί να κάνει και η Queer art, να διαδώσει την διαφορετικότητα, την ανεκτικότητα, την ισότητα και την ελευθερία της έκφρασης.

Τι είναι όμως η Queer Art και γιατί υπάρχει;

Από τον Tennessee Williams στον David Hockney, και από τον Rainer Werner Fassbinder στον Andy Warhol, για δεκαετίες οι LGBT ιστορίες που είχαν μια κάποια αντιπροσώπευση στην τέχνη ήταν κυρίως αυτές των γκέι αντρών. Ιστορίες, οπτικές και εκφράσεις εκείνων που είχαν πρόσβαση στα μέσα, αυτών που είχαν ήδη κάποιο επίπεδο ορατότητας. Στις δεκαετίες του 80 και του 90, μεσούσης της κρίσης του ΑIDS, μιλούσαμε κυρίως για ‘γκέι τέχνη’. Είχαμε ομάδες ακτιβιστών/καλλιτεχνών όπως οι Gran Fury, είχαμε τον Derek Jarman στο σινεμά, τον Tony Kushner στο θέατρο, τον Keith Haring στις εικαστικές τέχνες. Και πάλι, οι LGBT εμπειρίες που κατείχαν περίοπτη θέση στην τέχνη ήταν σχετικά περιορισμένες.

Κάτι όμως αρχίζει να αλλάζει την τελευταία δεκαετία – ο τρόπος που βλέπουμε, κατανοούμε και αναγνωρίζουμε την αντιπροσώπευση της LGBT κοινότητας στις τέχνες. Αλλάζει και ο τρόπος που μελετάμε την ιστορία της τέχνης. Σήμερα, ακόμα και όταν μιλάμε για τις δεκαετίες του 80 και του 90, αναγνωρίζουμε καλλιτέχνες και έργα, όχι μόνο βάσει μίας συγκεκριμένης ταυτότητας (γκέι τέχνη), αλλά με μία πολύ περισσότερο ευρεία έννοια. Μιλάμε για queer τέχνη, για την καλλιτεχνική έκφραση όλων εκείνων που ήρθαν σε σύγκρουση και προκάλεσαν το στάτους κβο της ετεροκανονικότητας. Όταν μιλάμε για queer τέχνη, εννοούμε όλους εκείνους τους καλλιτέχνες και τα έργα, με ξεκάθαρη LGBT θεματολογία ή και όχι, που κατάφεραν να ταράξουν τα νερά και να αμφισβητήσουν ταμπέλες, στεγανά και πολιτικές ατζέντες. Και κυρίως, τέχνη που έφερε στο προσκήνιο μια περισσότερο διαθεματική προσέγγιση, μιλώντας όχι μόνο για τη σεξουαλικότητα, αλλά και για το φύλο εν γένει, για τις φυλετικές και εθνικές ταυτότητες, για το ταξικό σύστημα, για την εκπαίδευση. Σήμερα, η ορατότητα, η αναγνώριση και η λογοκρισία ίσως να είναι λιγότερο πιεστικά ζητήματα σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες. Ωστόσο, για πολλούς συγχρόνους καλλιτέχνες, queer είναι μια έννοια που συνδέεται λιγότερο με την προσωπική ταυτότητα, και περισσότερο με τη συστηματική αποδόμηση της καταπιεστικής κανονικότητας. Η queer τέχνη έχει να κάνει με τον τρόπο που βλέπουμε, δημιουργούμε και εκφραζόμαστε με το ίδιο μας το σώμα. Έχει να κάνει με το πλαίσιο με το οποίο εξερευνούμε τις κοινωνικές δομές γύρω μας, όπως είναι το φύλο, η σεξουαλικότητα και η φυλή.

Το πορτρέτο του Όσκαρ Γουάιλντ και δίπλα η πόρτα του κελιού του από το Ρέντινγκ όπου φυλακίστηκε για σοδομισμό, Tate Britain, April 2017

Η πρόσληψη ενός έργου τέχνης στο πλαίσιο της ομοφυλόφιλης επιθυμίας θέτει μια διπλή πρόκληση: την απομάκρυνση από την αφαίρεση προς χάριν μιας «δήλωσης» (αναπαραστατικής ή εννοιολογικής) της επιθυμίας, και ταυτόχρονα την απομάκρυνση από τις θεωρίες «θανάτου του δημιουργού» και των προθέσεών του προς χάριν μιας βιογραφικής «δήλωσης». Έχουμε να κάνουμε με μια επιστροφή στο συγκεκριμένο, στο ιστορικά και βιογραφικά προσδιορισμένο. Τα απλά -συχνά κρινώμενα ως παρωχημένα- ερωτήματα που αφορούν ένα έργο τέχνης «Τι απεικονίζει;», «Ποιον απεικονίζει;», «Ποιος το δημιούργησε;», «Ποια ήταν η πρόθεσή του;» αποκτούν εδώ καίριο χαρακτήρα και φορτίζουν αυτόματα και φυσικά με δύναμη διεκδίκησης τα έργα.

 Η queer τέχνη είναι λιγότερο συγκρουσιακή – ίσως είναι και πιο ευχάριστη για το ευρύ κοινό που δεν μπορεί ή δεν θέλει να συμμετέχει σε πορεία υπερηφάνειας ή να υποστηρίξει ακτιβιστικά το δικαίωμα του γάμου και τεκνοθεσίας των γκέι. Το κοινό μπορεί ελεύθερα να πάει να δει την τέχνη, να σκεφτεί, να μιλήσει γι’ αυτή και ίσως ακόμα να αλλάξει άποψη χωρίς καν να το καταλάβει. Είναι ένας τρόπος να επηρεαστεί η κοινή γνώμη καθώς η τέχνη έχει τη δύναμη να επιφέρει κοινωνική αλλαγή. Παρ’όλα αυτα, η τέχνη των LGBT+ καλλιτεχνών θεωρείται ανατρεπτική ή ερωτική και απαγορεύεται ή καταδικάζεται σε πολλές χώρες της Ασίας, της Αραβίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής, γεγονός που καθιστά πιο δύσκολο για αυτούς να γίνουν αποδεκτοί και να είναι επιτυχημένοι ως καλλιτέχνες. Υπάρχει, επίσης, η εσφαλμένη αντίληψη ότι όλη η LGBT+ τέχνη έχει ως θέμα της το σεξ. Όμως αυτό δεν ισχύει. Στην πραγματικότητα μιλάει για τον πόνο, τη χαρά, τις σχέσεις, τα ανθρώπινα δικαιώματα. Είναι μια αντανάκλαση της ζωής, αλλά μιας ζωής που έχει αντιμετωπίσει τρομερές τραγωδίες και τεράστιες προκλήσεις.

«Η queer κοινότητα στην Ελλάδα είναι ακόμα φοβική, της λείπει η εξωστρέφεια και η ηρεμία για να δημιουργήσει ελεύθερα. Παρ’ όλα αυτά, έχουμε πολλούς αξιόλογους queer καλλιτέχνες, οι οποίοι μετουσιώνουν τις δυσκολίες ένταξης και αποδοχής που έχουν υποστεί σε υψηλή τέχνη. Η εγκληματικότητα και ο εκφοβισμός στους διαφορετικούς είναι η μεγάλη αρρώστια και η τέχνη μπορεί να δώσει μια ελπίδα φωτός, ένα παράθυρο ελευθερίας, τόσο σε εκείνους που υφίστανται τη βία, όσο και σε εκείνους που την ασκούν»»

– Κωνσταντίνος Μενελάου, Vogue Interview

10 Υπέροχα Παραδείγματα Queer Τέχνης/Καλλιτεχνών από Ελλάδα και εξωτερικό

1. Κωστής Φωκάς

Ο Κωστής Φωκάς δούλευε για χρόνια ως φωτογράφος στις μεγάλες έντυπες εκδόσεις των 00’s και ως τεχνικός σε στούντιο. Με τα πρώτα χτυπήματα της κρίσης, χάρισε όλα τα ρούχα του στους φίλους του, πούλησε τις φωτογραφικές του μηχανές και έφυγε από την Αθήνα. Προσπαθώντας να βρει τον εαυτό του, ανακάλυψε την φωτογραφία ξανά από την αρχή. Έχοντας ως μοναδικό αντικείμενο αρχικά τον εαυτό του και έπειτα τον σύντροφό του και τους φίλους τους, ανέπτυξε μια χαρακτηριστική αισθητική φωτογραφίζοντας το γυμνό ανθρώπινο σώμα. Από τη μια δίνει στα κορμιά που φωτογραφίζει διάσταση γλυπτού και από την άλλη τα «βανδαλίζει», τοποθετώντας πάνω τους διάφορα καθημερινά και αναπάντεχα αντικείμενα.

2. Sam Albatros

Μία από τις πλέον πιο γνωστές διαδικτυακές περσόνες των τελευταίων ετών είναι ο/η/το Sam Albatros. Με μεταπτυχιακές σπουδές στην Ψυχολογία από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και διδακτορικό στη Γνωσιακή Νευροεπιστήμη από το University College London, διδάσκει νευροεπιστήμη, ενώ παράλληλα έχει γίνει γνωστός στον καλλιτεχνικό χώρο μέσα από την πολυσχιδή καλλιτεχνική του υπόσταση. Ως ποιητής οπτικοποιεί τα έργα του και τα ανεβάζει στο Youtube, ενώ έχει μεταφράσει σημαντικές δουλειές queer (και μη) ποιητών στα ελληνικά στην ιστοσελίδα του, μεταξύ των οποίων και τον Ocean Vuong, ουσιαστικά συστήνοντάς τον στο ελληνικό κοινό. Παράλληλα έχει παρουσιάσει videoart performances σε Ελλάδα, Κύπρο, Αγγλία και Βερολίνο. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το πρώτο του μυθιστόρημα με τίτλο «Ελαττωματικό Αγόρι» από τις εκδόσεις Εστία, ένα βιβλίο για τις περιπέτειες ενός παιδιού δημοτικού σε μια επαρχιακή, φοβική πόλη της Ελλάδας, που έχει βρεθεί ήδη στα ευπώλητα ενώ η πρώτη του έκδοση εξαντλήθηκε τις δύο πρώτες εβδομάδες κυκλοφορίας.

3. Dante Amoretto

O Dante Amoretto αποστασιοποιείται από συντηρητισμούς και κοινωνικά πληκτικά σύνδρομα και εξερευνεί την σεξουαλικότητα όχι μόνο ως σαρκική απόλαυση αλλά χρησιμοποιώντας πολλά στοιχεία τα οποία μεταβάλλονται, αποκτώντας διεγερτικές ιδιότητες. Η gay αισθητική, οι ομοφυλοφιλικές προτιμήσεις, οι αντιδράσεις που προκαλούν αλλά και ο αντίκτυπός τους στην τέχνη, είναι μόνο μερικά από τα θέματα στα οποία αναφέρεται ο Dante με την επηρεασμένη απο την Pop Art αλλα παρ’όλα αυτά φρέσκια και διαφορετική τέχνη του.

«Η gay/queer art στερεοτυπικά είναι συνδεδεμένη με το Kitsch, την απεικόνιση της σαρκικής απόλαυσης. Θέλησα λοιπόν να την αποδομήσω και να γυρίσω στα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν κάτι ερωτικό. Συνδύασα το ανδρικό γυμνό, την έντονη τριχοφυΐα, τα μούσια, με στοιχεία που έχουν αφομοιωθεί από τη γκέι κουλτούρα ανά τους αιώνες για να δημιουργήσω μια νέα οπτική γωνία και αισθητική.»

4. Δημήτρης Παπαϊωάννου

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου (21 Ιουνίου 1964) είναι Έλληνας σκηνοθέτης, χορογράφος και χορευτής. Κέρδισε νωρίς την αναγνώριση ως ζωγράφος και κομίστας πριν το ενδιαφέρον του στραφεί στις παραστατικές τέχνες σκηνοθετικά και χορογραφικά, αλλά και ως περφόρμερ και σχεδιαστής σκηνικών, κοστουμιών, μακιγιάζ και φωτισμών. Μαθήτευσε επίσης με τον εμβληματικό ζωγράφο Γιάννη Τσαρούχη. Έγινε ευρέως γνωστός για την καλλιτεχνική δημιουργία της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών αγώνων που πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα το 2004. Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου είναι ένας καλλιτέχνης που ασχολείται εκτενώς με τα θέματα του φύλου, του σώματος και της σεξουαλικότητας στο έργο του. Δημιουργεί με αυτό ένα μωσαϊκό εμπειριών, εικόνων, ήχων και κινήσεων που δομούν και αποδομούν τη σύγχρονη ιδέα της αρρενωπότητας. Κάθε νέα του παραγωγή αποτελεί μια πρωτόγνωρη εμπειρία. Είναι ένας αλχημιστής των εικόνων, των κινήσεων και των ήχων που σε εκτοξεύουν προς την πηγή της ζωής, της δημιουργίας, της φαντασίας, του παιχνιδιού και σε καλούν να ανακαλύψεις τη δική σου αλήθεια προς το φως. Τα έργα του Δημήτρη Παπαϊωάννου δεν χωρούν σε λέξεις, πλάθει τον κόσμο των ονείρων που ακουμπούν με διαφορετικό τρόπο στον καθένα μας και μας αφήνουν να ζήσουμε το δικό μας εντελώς προσωπικό ταξίδι στο υποσυνείδητό μας.

“Τα έργα μου είναι μια σειρά από οπτικές απάτες και εφευρέσεις του τίποτα που επιχειρούν ένα συναισθηματικό ταξίδι”

5. Eden Levi Am

6. Ren Hang

Ο Ren Hang θα μπορούσε να θεωρηθεί ο φωτογράφος του 21ου αιώνα και αυτό γιατί ο μοναδικός τρόπος που φωτογραφιζε το γυμνό σώμα πλάι σε περιστέρια και φυτά, κάτω από νούφαρα μέσα σε λίμνες, είχε γίνει viral, και έχει επηρεάσει πολλούς φωτογράφους ανά τον κόσμο. Έχει ουσιαστικά δημιουργήσει μια νέα – άτυπη ακόμη – σχολή καλλιτεχνών που πειραματίζονται με το γυμνό σώμα σε άλλο επίπεδο και σε αντιπαράθεση με απροσδόκητα στοιχεία. To σκηνικό των λήψεων του ήταν τα μη αναμενόμενα τοπία, οι πόζες σουρεαλιστικές και οι άνθρωποι που στήνονταν μπροστά στο φακό του, ήταν συνήθως φίλοι του ή φίλοι φίλων και άρα άνθρωποι που δεν γνώριζαν απαραίτητα πώς να στηθούν ακριβώς για να φωτογραφηθούν. Αυτό ακριβώς αναζητούσε ο Ren Hang. Τον αυθορμητισμό, τον άγουρο ερωτισμό, την ωμότητα, το ελάττωμα και την αμηχανία μπροστά στο έντονο φλας, που μπορούσε να αποτυπώσει με ένα κλικ της φθηνής φωτογραφικής του μηχανής.

7. David Wojnarowicz

Ο David Wojnarowicz (1954 – 1992) θεωρείται ένας από τους πιο εμβληματικούς queer εικαστικούς καλλιτέχνες των ΗΠΑ κι έχει συνδεθεί με μια από τις πιο γόνιμες φάσεις της αμερικανικής μοντέρνας τέχνης αλλά και με μια περίοδο κοινωνικής συντηρητικοποίησης – την  «Reagan era». Υπήρξε ζωγράφος, φωτογράφος, συγγραφέας, έχει σκηνοθετήσει φιλμ μικρού μήκους ενώ υπήρξε μουσικός, στιχουργός και συνθέτης. Ο Wojnarowicz συμμετείχε στον αγώνα κατά του AIDS καθώς η ασθένεια αποδεκάτιζε την LGBT κοινότητα των ΗΠΑ. Η προσέγγισή του απέναντι στην τέχνη παρέμενε βαθιά πολιτική αφού ο ίδιος δεν ήθελε να  απολαμβάνουν την τέχνη του οι λευκοί, πλούσιοι ρεπουμπλικάνοι καθώς τα έργα του απέπνεαν από τη μια την απάθειά του για το  κοινωνικό status κι από την άλλη τον χλευασμό ενάντια στο κατεστημένο της χώρας του.

8. Leonor FIni

9. Heather Cassils

H Heather Cassils είναι καλλιτέχνης, περφόρμερ, και body builder από το Μόντρεαλ του Καναδά. Στο έργο της αντιμετωπίζει το σώμα ως γλυπτό, ενσωματώνοντας τον φεμινισμό, το body art, και το gay aesthetic σε μία visual performance. Ενώ η οπτική της transgender ταυτότητας είναι η μετάβαση από το ένα φύλο στο άλλο, η Heather Cassils θεωρεί ότι το βιώνει ως μια συνέχεια. Χρησιμοποιεί το “ψυχικό” της σώμα ως μια μάζα για να δημιουργήσει ζωντανά γλυπτά.

10. Kai Stänicke

Το “Golden” είναι μια ταινία μικρού μήκους του Βερολινέζου Kai Stänicke σχετικά με το πως οι γκέυ άνθρωποι βρίσκουν το δικό τους ασφαλές μέρος στον κόσμο. Η ταινία παρουσιάστηκε σε διάφορα φεστιβάλ στην Ευρώπη, και κέρδισε βραβεία όπως τα  “Best Short at the Florence Queer Film Festival” και “Audience Award for Best Short at Arouca Film Festival in Portugal”. Ο Staniche αποφάσισε να ανεβάσει το βίντεό του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σημειώνοντας ότι αν μπορεί να μεταδώσει κάποιο μικρό αίσθημα ασφάλειας και αγάπης, τότε η ταινία του θα έχει πετύχει τον σκοπό της. Στο προσωπικό του προφίλ στο facebook απευθύνεται σε όλους όσους θα δουν την ταινία του γράφοντας ότι:

“όπου και αν είσαι, δεν είσαι ποτέ μόνος, έχεις ένα μέρος στην ζωή και μαζί θα το κάνουμε ασφαλές”. 

Πηγές:

https://avmag.gr/94293/94293/

https://vogue.gr/news/posi-queer-techni-antechei-i-athina/

https://popaganda.gr/art/o-kostis-fokas-den-bori-na-mas-diaveveosi-gia-tipota/

6 έργα τέχνης του Dante Amoretto που εξερευνούν τη σεξουαλικότητα αλλιώς

http://www.exostispress.gr/Article/i-sexoualikotita-os-aisthitiki-se-mia-ekthesi-pou-empneetai-apo-tin-Pop-art

https://www.lifo.gr/culture/ta-apagoreymena-erga-tis-lgbt-tehnis-stin-asia-stin-ekthesi-poy-tolma-na-polemisei-ta

https://www.efsyn.gr/tehnes/eikastika/105884_i-bretaniki-queer-tehni-mpike-stin-tate

Golden: μια υπέροχη ταινία μικρού μήκους

10 transgender καλλιτέχνες που αλλάζουν την σύγχρονη τέχνη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.