Νάθαν ο Σοφός: το φιλοσοφικό θεατρικό έργο

Ο Νάθαν ο Σοφός αποτελεί ένα φιλοσοφικό έργο του Γκότχολντ Εφραίμ Λέσσινγκ σε θεατρική μορφή. Το βασικότερο θέμα του είναι το ερώτημα της αληθινής θρησκείας. (Χριστιανισμός, Ιουδαϊσμός, Ισλαμισμός).

Ο συγγραφέας

Ο Γκότχολντ Εφραίμ Λέσσινγκ (1729-1781) ήταν Γερμανός συγγραφέας του Διαφωτισμού, δραματικός ποιητής και κριτικός της τέχνης. Γιος πάστορα, σπούδασε θεολογία στην Λειψία, αλλά η φοιτητική του ζωή δεν ήταν σύμφωνη με τις σπουδές του και τα πατρικά παραγγέλματα. Το 1748 πήγε στο Βερολίνο, όπου διετέλεσε φιλολογικός συνεργάτης περιοδικών και εκδότης βραχύβιου θεατρικού περιοδικού. Παράλληλα σπούδαζε στο πανεπιστήμιο της Βιττεμβέργης και στο διάστημα αυτό έγραψε τα δράματα “Ελεύθερο πνεύμα” και “Οι Εβραίοι”.

Υπόθεση

Το έργο είναι βασικότερα γνωστό για την “Παραβολή του Δαχτυλιδιού” την οποία χρησιμοποιεί ο Νάθαν για να αποδείξει ότι δεν μπορούμε να πούμε ποια θρησκεία είναι η αληθινή επειδή κάθε πιστός πιστεύει στη δική του. Άλλα πρόσωπα είναι: η Ρέχα, ψυχοκόρη του Νάθαν, η Δάγια, λειτουργός της Ρέχα, η Σίτα, αδερφή του Σουλτάνου, ο Πατριάρχης Παλαιστίνης, ο Δερβίσης Αλ-Χάφης και φυσικά ο σουλτάνος Σαλαδίνος.Όταν ο Νάθαν, ένας πλούσιος Εβραίος, επιστρέφει στο σπίτι από επαγγελματικά ταξίδια, μαθαίνει ότι η θετή του κόρη Ρέχα σώθηκε από πυρκαγιά από ένα νεαρό Χριστιανικό Τέμπλαρ.

Ο ιππότης, με τη σειρά του, οφείλει τη ζωή του στον μουσουλμάνο κυβερνήτη της Ιερουσαλήμ, Σουλτάνο Σαλαντίν, ο οποίος τον χάρισε ως ο μοναδικός από τους είκοσι κρατούμενους, επειδή μοιάζει με τον αείμνηστο αδελφό του Σαλαντίν Άσαντ. Παρά αυτές τις τυχερές περιστάσεις, ο ορθολογιστικός Νάθαν δεν θέλει να πιστέψει τα γεγονότα ως θαύμα και επίσης πείθει τον Ρέχα ότι η πίστη στο έργο των φύλακων αγγέλων είναι επιβλαβής.Ο Σαλαδίνος, κάπως αδιάφορος από άποψη χρημάτων, αντιμετωπίζει επί του παρόντος οικονομικά προβλήματα. Γι ‘αυτό, με τη συμβουλή της πιο υπολογιστικής αδερφής του, Σίττα, του έφερε ο πλούσιος Νάθαν για να δοκιμάσει τη γενναιοδωρία του, η οποία επαινείται σε όλη την Ιερουσαλήμ: Αντί να του ζητάει απευθείας δάνειο, ο Σαλαδινός προσποιείται ότι θέλει να δοκιμάσει τον Νάθαν διάσημη σοφία και τον ρωτάει για την «αληθινή θρησκεία». Ο Νάθαν, ο οποίος είχε ήδη ενημερωθεί για τα οικονομικά προβλήματα του Saladin από τον φίλο του Αλ-Χάφη και προειδοποίησε για την οικονομική του αμέλεια, αναγνωρίζει την παγίδα. Αποφασίζει να απαντήσει στην ερώτηση του Σαλαδινού με ένα “παραμύθι”, τη λεγόμενη “παραβολή δακτυλίου”.

Εντυπωσιασμένος βαθιά, ο σουλτάνος κατανοεί αμέσως αυτήν την παραβολή ως μήνυμα για την ισότητα των τριών μεγάλων μονοθεϊστικών θρησκειών. Συγκινημένος από την ανθρωπότητα του Νάθαν, του ζητά να είναι φίλος του από τώρα και στο εξής. Ο Νάθαν συμφωνεί πρόθυμα και, επιπλέον, δίνει στον σουλτάνο ένα γενναιόδωρο δάνειο χωρίς να του ζητηθεί.Ο ιππότης, ο οποίος είχε σώσει τη Ρέχα από τις φλόγες, αλλά, μέχρι τώρα, δεν ήταν πρόθυμος να τη συναντήσει, ενώθηκε μαζί της από τον εβραίο Νάθαν. Πέφτει ερωτευμένος μαζί της και θέλει να την παντρευτεί επί τόπου. Ωστόσο, το όνομά του κάνει τον Nathan να διστάζει να δώσει τη συγκατάθεσή του, η οποία προσβάλλει τον ιππότη. Όταν ανακαλύπτει από τον σύντροφο της Ρέχα Ντάτζα, έναν Χριστιανό, ότι η Ρέχα δεν είναι η βιολογική κόρη του Νάθαν, αλλά υιοθετείται μόνο και ότι οι βιολογικοί της γονείς ήταν Χριστιανοί, στρέφεται στον πατριάρχη της Ιερουσαλήμ για συμβουλές. Παρόλο που ο ιππότης πλαισιώνει το αίτημά του ως υποθετική υπόθεση, ο φανατικός επικεφαλής της εκκλησίας μαντεύει τι είναι αυτό και θέλει να ψάξει για “αυτόν τον Εβραίο” αμέσως και να τον κάψει στο διακύβευμα για πειρασμό στην αποστασία.

Το γεγονός ότι ο Nathan δεν μεγάλωσε το χριστιανικό παιδί ως Εβραίο, αλλά αντίθετα σε καμία πίστη, δεν μαλακώνει τη στάση του πατριάρχη, αλλά τον επιδεινώνει: “Αυτό δεν είναι τίποτα! να καεί – / Και γι ‘αυτόν ακριβώς τον λόγο αξίζει / Να καεί τρεις φορές. “Τα αρχεία του αδελφού που κάποτε έφεραν τον Ρέχα στον Νάθαν ως μικρό παιδί τελικά αποκαλύπτουν ότι ο Χριστιανικός Ναός και ο Ρέχα δεν είναι μόνο αδελφός και αδελφή – εξ ου και οι επιφυλάξεις του Νάθαν για γάμο – αλλά και τα παιδιά του αδελφού του Σαλαντίν Άσαντ. Αυτές οι συνδέσεις αποκαλύπτονται σε όλους στην τελική σκηνή στο παλάτι του Saladin, το οποίο τελειώνει με όλους τους κύριους χαρακτήρες να αγκαλιάζονται επανειλημμένα ο ένας στον άλλο.

Η παραβολή του δαχτυλιδιού

Ακολουθεί απόσπασμα με την παραβολή του δαχτυλιδιού:

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: […] Μια και είσαι τόσο σοφός, πες μου λοιπόνποια πίστη, ποιος νόμος θεϊκόςσου φάνηκε ο πιο σωστός.

ΝΑΘΑΝ: Σουλτάνε,είμαι εβραίος.

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: Κι εγώ μουσουλμάνος.O Χριστός βρίσκεται ανάμεσά μας.Απ’ αυτές τις τρεις θρησκείες μόνο μία μπορεί να είν’ αληθινή.Ένας άνθρωπος, όπως εσύ,δε θα σταθεί αμετακίνητος εκεί,που η τύχη και η γέννηση τον έχουν ρίξει·ή κι αν μείνει, θα μείνει, γιατί καλά το ερεύνησε,βρήκε τους λόγους και το καλύτερο επέλεξε.Λοιπόν. Να ακούσω τους λόγους,που εγώ το χρόνο δεν είχα για να αναζητήσω.[···]O Σουλτάνος αποχωρεί, για να αφήσει στο Νάθαν το χρόνο να σκεφτεί.

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: […] Μίλα λοιπόν! Ψυχή καμιά δε μας ακούει.ΝΑΘΑΝ: O κόσμος ολόκληρος ας μας ακούσει.

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: Τόσο σίγουρος είναι ο Νάθαν για την υπόθεσή του!Ε, λοιπόν, αυτό λέω εγώ σοφία: ποτέ μην κρύβεις την αλήθεια·γι’ αυτήν όλα να τα ρισκάρεις, ζωή και βιος!

ΝΑΘΑΝ: Ναι, ναι! Όταν πρέπει και ωφελεί. […]Σουλτάνε μου, πριν να σου πω την πάσα αλήθεια,μου δίνεις την άδεια μια ιστοριούλα να σου πω;

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: Γιατί όχι; Πάντα μου αρέσαν οι ιστορίες,αρκεί καλά να τις διηγούνται.

ΝΑΘΑΝ: Μμμ… καλά να τη διηγηθώ,εδώ δεν είμαι δυνατός.

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: Πάλι έτσι περήφανα ταπεινός;Εμπρός, ξεκίνα την ιστορία!

ΝΑΘΑΝ: Πριν από πολλά χρόνια ζούσε στην Ανατολή κάποιος που είχε δικό του αμύθητης αξίας δαχτυλίδι,δοσμένο από χέρι φιλικό. Η πέτρα του ήταν από οπάλι,που μες στο φως χιλιάδες χρώματα έριχνε.Κι είχε μια δύναμη κρυφή, εκείνον που το δαχτυλίδι είχε να τον κάνει αγαπητό σ’ ανθρώπους και Θεό,αρκεί να πίστευε κι αυτός στη δύναμη αυτή.Είναι παράξενο λοιπόν,που ο άνθρωπος που ζούσε στην Ανατολήδεν έβγαζε ποτέ το δαχτυλίδι και φρόντισε για πάντα στο σπίτι του να μείνει;Να πώς: το δαχτυλίδι άφησε στον πιο αγαπητό του γιο και όρισε και αυτός με τη σειρά του στο γιο του να τ’ αφήσει τον πιο αγαπητό·κι έτσι συνεχώς το δαχτυλίδι πήγαινεσ’ αυτόν που ο πατέρας αγαπούσε πιο πολύ,κι αυτός -χωρίς να υπολογίζεται της γέννησής του η σειρά-,το δαχτυλίδι έχοντας στην κατοχή του,αυτόματα γινόταν η κεφαλή κι ο κύριος του σπιτιού.

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: Καταλαβαίνω, και μετά;

ΝΑΘΑΝ: Περνώντας από γιο σε γιο, έφτασε κάποτε το δαχτυλίδισ’ έναν πατέρα που είχε τρεις γιους.Κι οι τρεις τους ήταν καλοί, πειθαρχικοί και δεν μπορούσε παρά εξίσου να τους αγαπά.Μόνο πού και πού, όταν βρισκόταν μόνος του με τον έναν τη μια, την άλλη με τον άλλο,κι οι άλλοι δυο γιοι του δε βρίσκονταν μαζί τα λόγια να ακούσουν της καρδιάς του,πότε τον ένα έκρινε άξιο του δαχτυλιδιού, πότε τον άλλο.Κι έτσι αυτή της αγάπης η αδυναμία τον έκανε στον καθένα από τους τρεις το δαχτυλίδι να υποσχεθεί.Κι έτσι περνούσε ο καιρός.Μόνο που ήλθε κάποτε ο θάνατος κοντά,και ο καλός γονιός βρέθηκε στα στενά.Τον πονάει δυο γιους του,που το λόγο του είχαν πιστέψει,έτσι να προσβάλει.Τι να κάνει; Στέλνει μυστικά σ’ έναν τεχνίτη,και του παραγγέλνει με δείγμα το δαχτυλίδιδυο άλλα που να μοιάζουνε να φτιάξει,να μη νοιαστεί για έξοδα και κόπο.Κι όταν αυτός τα δαχτυλίδια φέρνει,ούτε ο γονιός πια δεν μπορεί το γνήσιο να διακρίνει.Χαρούμενος και ευτυχήςκοντά καλεί τους γιους του, έναν έναν χωριστά,και στον καθένα δίνει την ευχή τουκαι το δαχτυλίδι – και πεθαίνει.Ακούς ακόμα, Σουλτάνε;

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: (που σκεφτικός έχει γυρίσει αλλού το πρόσωπό του)Ακούω, ακούω. Έλα τέλειωνε το παραμύθι σου.Έχει τέλος, δεν είναι έτσι;

ΝΑΘΑΝ: Τελειώνω.Ό,τι ακολούθησε εύκολα γίνεται από μόνο του αντιληπτό.Καλά καλά δεν είχε την τελευταία του πνοή αφήσει ο πατέρας,κι ο καθένας έρχεται με το δαχτυλίδι του,κι ο καθένας θέλει ο κύριος του σπιτιού να γίνει.Το θέμα ερευνούν, μαλώνουν και κατηγορούν. Μάταια·το αληθινό το δαχτυλίδι δεν μπορεί πια να βρεθεί,όπως και σε μας η πίστη η σωστή.

ΣΑΛΑΝΤΙΝ: Πώς;Αυτό λοιπόν είναι η απάντηση στο ερώτημά μου;

ΝΑΘΑΝ: Συγγνώμη πρέπει να ζητήσω, αν δεν μπορώ τα δαχτυλίδια με ακρίβεια να ξεχωρίσω,που ο γονιός με τούτο το σκοπό τα έφτιαξε,να μην μπορούν να διακριθούν σε ψεύτικο κι αληθινό.

Νοήματα

Βασισμένο κατά κύριο λόγο στην παραπάνω παραβολή, το θεατρικό έργο μεταδίδει πολλά μηνύματα. Αρχικά ως προς την αναζήτηση της αληθινής θρησκείας, ο Νάθαν απάντα, πως δεν υπάρχει μία και αληθινή θρησκεία αλλά ο κάθε άνθρωπος βλέπει την αλήθεια στο δικό του θρήσκευμα. Επιπροσθέτως, όπως το δαχτυλίδι περνούσε από γενιά σε γενιά μέχρι που ένας πατέρας για να μη δυσαρεστήσει κανένα γιο του έφτιαξε δύο ψεύτικα δαχτυλίδια, έτσι θα μπορούσε να πει κανείς πως οι θρησκείες ανταποκρίνονται στον πολιτισμό και στις παραδόσεις κάθε λαού αλλά όλες έχουν αξία για τον κάθε άνθρωπο.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.