Αντί προλόγου
Δίχως αμφιβολία, η Ρωσία είναι μια γενέτειρα λογοτεχνών. Στο προσκήνιο του παγκόσμιου συγγραφικού και ποιητικού γίγνεσθαι στέκονταν ανέκαθεν οι φιγούρες διακεκριμένων Ρώσων γραφόντων που χαίρουν αναγνώρισης και ενός ευρέος αναγνωστικού κοινού. Ωστόσο, η Ρωσική είναι μια γλώσσα δύσκολη με ελάχιστους φανατικούς μεταφραστές, με αποτέλεσμα πολλά έργα γραμμένα σε αυτή να παραμένουν στην αφάνεια. Λίγο πολύ τέτοια ήταν και τα έργα 5 σπουδαίων Ρωσίδων ποιητριών που αν και αναγνωρισμένες στην χώρα τους, τα ονόματα των περισσότερο στα αυτιά του Έλληνα αναγνώστη είναι σίγουρα άγνωστα. Εκείνες μας συστήνονται, άλλες για πρώτη φορά και άλλες μας επανασυστήντονται μέσω της απόδοσης και της ανθολόγησης της Ντιάνα Καλαϊτζίδη. Το Όνομά μου είναι που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις συρτάρι μας είναι μια ευκαιρία γνωριμίας με πέντε σημαίνουσες και αντισυμβατικές γυναίκες που άφησαν ένα ιδιότυπο στίγμα σε ένα ομιχλώδες λογοτεχνικό τοπίο του αργυρού αιώνα, στον οποίο έζησαν και έγραψαν.
Οι ποιήτριες
Μίρρα Λόχβιτσκαγια
Η λαγνεία σημαίνει ευτυχία.
Lasciviousness equals happiness.
Η Μίρρα Λόχβιτσκαγια γεννήθηκε το 1869 στην Αγία Πετρούπολη. Κατά την διάρκεια της ζωής της δημοσίευσε 5 συλλογές, εκ των οποίων η πρώτη και η τελευταία απέσπασαν το βραβείο Πούσκιν. Το έργο της διέπεται από έναν ερωτισμό που αγγίζει τον αισθησιασμό, από μια ελαφρότητα (όχι νοήματος, σαφώς), από μια σπάνια μουσικότητα και από μια γοητευτική θαμπάδα. Η πρωτοτυπία της ποιητικής της έγκειται στην αποτύπωση της γυναικείας κοσμοθεωρίας και πανοραμικής που μέχρι τότε ήταν θαμμένη πίσω από τις λέξεις των ανδρών. Ήταν η πρώτη γυναίκα στην ιστορία της Ρωσικής λογοτεχνίας που απολάμβανε πλήρη ελευθερία έκφρασης, μιλώντας ανοικτά για την σεξουαλικότητα, το πάθος, τον έρωτα με μια ειλικρίνεια και καθαρότητα ασυνήθιστη. Η ποίησή της διακρίνεται σε τρεις φάσεις καθώς ωριμάζει σταδιακά. Έτσι, διάχυτος εφηβικός μετατρέπεται σε περισυλλογή για να καταλήξει στο σκοτάδι της ανυπαρξίας και του θανάτου. Η γοητευτική απλότητα δίνει την θέση της σε μια διακριτική ιδιοτροπία. Για αυτό το λόγο απέκτησε και το προσωνύμιο “Η Ρωσίδα Σαπφώ” από τους συγχρόνους της, που ερχόταν σε αντίθεση με τον συντηρητικό τρόπο ζωής της ως αφοσιωμένη σύζυγος και μητέρα πέντε αγοριών. Έφυγε το 1905 ταλαιπωρημένη από ασθένειες. Αν και την περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης ξεχάστηκε, στον 20ο αιώνα η αξία της επαναπροσδιορίστηκε και αναγνωρίστηκε σαν μια από τις πιο πρωτοπόρες και εμπνευσμένες λογοτεχνικές φωνές του αργυρού αιώνα της Ρωσικής ποίησης. Τα ποίημά της υπήρξαν πρόδρομος και αποτέλεσαν έμπνευση για της διαδόχους της που θα γνωρίσουμε παρακάτω.
Ζιναΐδα Γκίππιους
Χαμηλή είναι η αξία μου… Και ο Θεός είναι σοφός
Low is my price…. And wise is God.
H Ζιναΐδα Γκίππιους γεννήθηκε το 1869 στο Belyov. Ξεκίνησε τα γράφει ποιήματα ήδη από την ηλικία των 7 ετών. Ωστόσο, δεν αρκέστηκε στην ποίηση αλλά έγραψε θεατρικά έργα, μυθιστορήματα. Ήταν εκδότρια, κριτικός λογοτεχνίας, ενώ ανέπτυξε μια ιδιότυπη θρησκευτικότητα. Με αντρικό ψευδώνυμο είχε εκδώσει αρκετά δοκίμια ασκώντας κριτική. Ανέλυε πολλές φορές την κρίση που βίωνε ο Ρωσικός πολιτισμός και αν και λόγω της έντονης σεξουαλικότητας της ποίησής της είχε αποκτήσει μια δαιμονική φήμη, τάχθηκε υπέρ ενός “εκχριστιανισμού” του χώρου της διανόησης ο οποίος θα συμπορευόταν με αυτόν της Εκκλησίας, ενοποιώντας την πίστη με το πνεύμα. Αυτό ήταν το προσωπικό της σενάριο σωτηρίας από το πολιτιστικό τέλμα που έβλεπε να σκιάζει την χώρα της. Η πίστη θα γινόταν μια πυξίδα προς τον διαφωτισμό των ανθρώπων, προς την απελευθέρωση τόσο την σεξουαλική όσο και την πνευματική. Η ” Νέα Εκκλησία” που είχε οραματιστεί ξεκίνησε με την πραγματοποίηση φιλοσοφικών συναντήσεων αλλά παρέμεινε ένα όραμα. Υπήρξε παντρεμένη με τον Dmitry Merezhkovsky για 52 χρόνια. Αν και ήταν αυστηροί επικριτές του Τσάρου, δεν υποστήριξαν την Οκτωβριανή Επανάσταση αντιμετωπίζοντάς την σαν μια πολιτισμική καταστροφή και με το ξέσπασμά της εγκαταστάθηκαν στην Πολωνία και έπειτα σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Την ποίηση της διατρέχει ο καημός της ξενιτιάς, της εξορίας από την πατρίδα της αν και ανήκει στο ρεύμα του συμβολισμού. Άλλα θέματα που την απασχόλησαν ήταν ο έρωτας, η σεξουαλική απελευθέρωση. Ήταν ανατρεπτική, αγωνίστρια της ελευθερίας του λόγου, αντισυμβατική, οραματίστρια. Έφυγε το 1945.
Σοφία Παρνόκ
Αχ, πώς να είναι ένοχος ο άνθρωπος
Τη λευκή νύχτα, μτφρ. Ντιάνα Καλαϊτζίδη
κάτω απ’ αυτόν τον ουρανό με τ’ άστρα!
Η Σοφία Πάρνοκ γεννήθηκε στο Τάγκανρογκ. Από την ηλικία των έξι ετών, έγραψε ποίηση σε στυλ αρκετά διαφορετικό από τους κυρίαρχους ποιητές της εποχής της. Από νεαρή ηλικία, διδάσκονταν διάβασμα και εκπαίδευση στα γαλλικά και στα γερμανικά, καθώς και στη μουσική μαζί με τον αδελφό της. Σε αντίθεση με τα εφηβικά γραπτά του αδερφού της, τα έργα της Πάρνοκ από την περίοδο δεν αντικατοπτρίζουν τις επιρροές των παρακμιακών ή συμβολιστικών καλλιτεχνών που ήταν παραγωγικοί αυτήν τη στιγμή. Αντ ‘αυτού, η δουλειά της διερεύνησε τα συναισθήματά της, τον αυξανόμενο λεσβιασμό και τις φαντασιώσεις με έναν πιο ψυχολογικό, παρά καλλιτεχνικό σκοπό. Έχει αναφερθεί ως “Σαπφώ της Ρωσίας”, καθώς έγραψε ανοιχτά για τις επτά λεσβιακές της σχέσεις. Μούσες της αποτέλεσαν οι ερωμένες της, με κυριότερη την Μαρίνα Τσβετάγιεβα. Τα έργα της πάλλονται από την τραγωδία, αλλά και μια μελωδία του τυχαίου, του μοιραίου. Η ποιητική της, με υλικό και άυλο περιεχόμενο, είναι μουσική και δημιουργική. Κύρια στοιχεία αυτά της φύσης, η ζέστη και το κρύο, η ασθένεια, η τρέλα, η μνήμη και ο θάνατος. Τα έργα ωριμότητάς της είναι πιο λιτά γλωσσικά, πιο σύντομα και με εναλλαγές στον ρυθμό. Αν και απέρριψε τον ρομαντισμό της πρώιμης περιόδου, ο αισθησιασμός και το πάθος της δεν στηρίζεται σε πομπώδης εκφράσεις αλλά στην χρήση καθημερινού, απλού λεξιλογίου. Η ποιητική της κυριαρχείται από ρητορικές ερωτήσεις, είναι εσωτερική, παίρνει την μορφή ενός διαλόγου με τον έσω της κόσμο, αποστασιοποιείται από τους γύρω της και απομονώνεται, όπως έκανε και η ίδια. Πέθανε το 1933 από ανακοπή καρδιάς με το πορτραίτο της αγαπημένης της Μαρίνα Τσβετάγιεβα να στέκει στο προσκέφαλο του κρεβατιού που άφησε την τελευταία της πνοή.
Άννα Αχμάτοβα
Θα ξεχαστώ- σιγά το πράγμα!
Άτιτλο, μτφρ. Ντιάνα Καλαϊτζίδη
Πολλάκις έχω ξεχαστεί,
χιλιάκις έμεινα στον τάφο,
ίσως και τώρα να ‘μαι εκεί.
Η Άννα Αχμάτοβα (ψευδώνυμο της ρωσίδας Άννας Αντράγιεβνα Γκορένκο), γεννήθηκε το 1889 κοντά στην Οδησσό, «στη θάλασσα κοντά», όπως θα γράψει η ίδια. Η Αχμάτοβα ανήκει στους ποιητές που ξεπέρασαν τον συμβολισμό και τον μυστικισμό, αναζητώντας την αναπαράσταση του εξωτερικού κόσμου μέσα από τη δική της ψυχική πολυμορφία. Η ποίηση της διακρίνεται από την καθαρότητα και την πυκνότητα της έκφρασης και από το μεγάλο ψυχικό βάθος. Έχει τη μορφή μιας δυναμικής, ανεξάρτητης, ρομαντικής, πραγματίστριας αλλά και οραματίστριας γυναίκας. Μιας γυναίκας που βίωσε δραματικά γεγονότα , τα κατέγραψε με τον δικό της τρόπο πάνω στο χαρτί και τα άφησε παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές. Την ποιητική της πλημμυρίζει ο λυρισμός, η μουσικότητα, η ονειρική φαντασία, ο ερωτισμός και η αισθησιακή γραφή. Ο αναγνώστης καταλήγει να αναρωτιέται αν περιγράφει πραγματικότητες που απλά διασκεδάζουν με τα όνειρα ή μήπως όνειρα που διηγούνται την ιδεατή πραγματικότητα. Ακροβατώντας στο τεντωμένο σχοινί των δύο αυτών συμπάντων, η ποίηση της Άννας Αχμάτοβα είναι επαναστατική, πρωτότυπη, ακμαία. Μαζί με τον Όσιπ Μάντελσταμ ηγήθηκαν του κινήματος των ακμεϊστών, οι οποίοι, σε αντίθεση με τους συμβολιστές, επιζητούσαν η ποιητική γλώσσα να μεταφέρει ακριβή νοήματα. Αυτό που την ξεχώρισε ήταν η ψυχική πολυμορφία των στίχων της, χαρακτηριστικό που ξεπερνά τον συμβολισμό και το μυστικισμό και αναδίδει καθαρότητα και πυκνότητα έκφρασης και ψυχικού βάθους. Φεύγει χτυπημένη από την φυματίωση το 1966, αφού το σταλινικό καθεστώς της είχε προκαλέσει πολλές απώλειες, είχε απαγορεύσει την δημοσίευση των έργων της και την είχε απεμπολίσει από την Ένωση Συγγραφέων, στην οποία θα επανερχόταν μόνο μετά τον θάνατο του Στάλιν.
Μαρίνα Τσβετάγιεβα
Καίγομαι μέχρι να γίνω στάχτη
Μια πυρολυμένη φωνή
Η Μαρίνα Τσβετάγιεβα γεννήθηκε στην Μόσχα το 1892. Η ποίηση της ήταν αντικείμενο θαυμασμού για πολλούς ποιητές- ανάμεσά τους ο Πάστερνακ, ο Ρίλκε, η Αχμάτοβα. Ξεκίνησα γράφοντας ποιήματα λυρικά, ακόμα και όταν αυτά αποκτούν πεζολογικό χαρακτήρα. Η αδιάλειπτη προσπάθειά της για βελτίωση, για εξύψωση των ιδεών είναι έκδηλη στην λογοτεχνική της πορεία που αν απεικονιζόταν θα έμοιαζε σίγουρα με μια ανηφόρα, με έναν δρόμο προς την κορυφή. Πάντα περνούσε μέσω των γραφομένων της το μήνυμα που ήθελε να μεταδώσει. Τόσο στην ποίηση όσο και στην πρόζα της δεν αφήνει τίποτα να αιωρείται. Η πένα της είναι ακριβής και εξομολογητική. Η μοναδικότητά της έγκειται ακριβώς στο γεγονός πως η αισθητική εμπειρία και η αντίθεση της ανθρώπινης φύσης δεν είναι μονάχα το αποτέλεσμα αλλά και το μέσο έκφρασης. Το έργο της είναι ζεστό, είναι παθιασμένο, είναι ευαίσθητο. Η ερωτική της ποίηση δεν διαχωρίζει φύλο. Σαν γνήσια ρομαντική ανέδειξε την αξία του συναισθήματος και έμεινε πιστή στο δόγμα αυτό ως το τέλος της ζωής της. Με τα γλωσσικά της πειράματα και την ειλικρίνειά της, η ποίησή της αποτέλεσε ένα χρονικό της ζωής της δική της και της ψυχής του ανθρώπου. Αυτοκτόνησε το 1941 στη Γελαμπούγκα του Ταταρστάν όπου είχε προηγουμένως οδηγηθεί.
Λίγα λόγια για την συλλογή
Η επιλογή και μετάφραση των ποιημάτων που φιλοξενούνται σε αυτό το ανθολόγιο είναι εξαιρετικές. Τα ποιήματα διαχωρίζονται ανά ποιήτρια και παρατίθενται και στις δύο γλώσσες. Αν και είναι μονάχα αποστάγματα του μεγάλου έργου τους, επιτρέπουν στον αναγνώστη να σχηματίσει μια εικόνα επ’ αυτού και να εμβαθύνει σε όσα τον γοήτευσαν περισσότερο. Η παρουσίαση είναι ιδιαίτερα προσεγμένη, τόσο ως προς την επιλεγείσα γραμματοσειρά και την γενικότερη επιμέλεια όσο και ως προς την ποιότητα του χαρτιού και το μέγεθος του βιβλίου. Αξίζει να συγχαρούμε τις εκδόσεις συρτάρι που προχώρησαν σε ένα λογοτεχνικό εγχείρημα πρωτότυπο για τα ελληνικά δεδομένα, αλλά που σίγουρα απουσίαζε αισθητά από τα ράφια της βιβλιοθήκης μας και την γενικότερη λογοτεχνική μας παιδεία. Ας γίνει η συλλογή αυτή μια ευκαιρία να γνωρίσουμε την ποίηση, την Ρωσική ποίηση, με γυναικεία αυτή την φορά υπογραφή!
Αντί επιλόγου
Ένα έργο που μας συστήνονται τόσο σημαντικές γυναικείες λογοτεχνικές μορφές είναι πανάκεια για κάθε αναγνώστη που αγαπά την ποίηση και που θέλει να διαπιστώσει την πολύ σημαντική συμβολή των γυναικών σε αυτή. Το έργο των 5 ποιητριών είναι αισθησιακό, προοδευτικό, επαναστατικό, πρωτότυπο σε μια περίοδο ισοπεδωτισμού και μια εποχή αυταρχισμού. Εκείνες το προάσπισαν, ωστόσο, με γενναιότητα. Ακόμα και αν εκδιώχθηκαν και λησμονήθηκαν, οι λέξεις τους αποδείχθηκαν πιο δυνατές από κάθε καθεστώς και την λήθη. Τώρα, έχουμε την τύχη να διαβάσουμε τις λέξεις αυτές και στην δική μας γλώσσα και σας καλούμε να την εκμεταλλευτείτε!
Διαβάστε ένα ποίημα από την συλλογή εδώ και ακούστε το εδώ.
Πηγές:
https://www.escapemedia.gr/orizontes-texnis/poihsh-anna-ahmatova/
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CF%8D%CE%BB%CE%B7:%CE%9A%CF%8D%CF%81%CE%B9%CE%B1