Αντί Προλόγου
Ο Άρθουρ Μίλλερ είναι ένας θεατρικός συγγραφέας που θέτει το ανθρώπινο στοιχείο στο επίκεντρο σε όλα του τα έργα. Στο θάνατο του εμποράκου που του χάρισε το βραβείο Πούλιτζερ δεν επινόησε κάποια ευφάνταστη ιστορία, αλλά μέσα από έναν ήρωα απλό και καθημερινό, έναν Αμερικάνο της μεταπολεμικής εποχής που έχει προσπεράσει τη μέση ηλικία κατορθώσει να θίξει πολλά ζητήματα. Ο αγώνας του ανθρώπου για αναγνώριση, για οικονομική άνεση, η αντίθεση ανάμεσα στην πραγματική του εικόνα και σε αυτή που έχει οικοδομήσει για τον εαυτό σου, η οικονομική κρίση, ο καταναλωτισμός, το εργασιακό κλίμα, οι οικογενειακές σχέσεις, ο έρωτας και η προδοσία είναι μεταξύ όλων εκείνων που επιχειρεί να αγγίξει. Καταφέρνει, όμως, κάτι πολύ πιο δυνατό: να διεισδύσει στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση, με την ευαλωτότητα, τις αυταπάτες και την αστάθειά της.
Λίγα λόγια για την πλοκή
Βρισκόμαστε λίγο μετά τον Β’ Π.Π. στη Νέα Υόρκη, στο σπιτικό του Γουίλι Λόμαν, ενός εξηντάρη πλανόδιου πωλητή που ζει μαζί με τη σύζυγό του, Λίντα. Οι δύο γιοι τους, ο μεγαλύτερος Μπιφ και ο μικρότερος Χάπι διανυκτερεύουν στο σπί των γονιών τους. Η ζωή μοιάζει να κυλά κανονικά, επιφανειακά τουλάχιστον. Ο Γουίλι συνεχίζει να οργώνει τις ΗΠΑ για να προωθεί το εμπόρευμα, η Λίντα συνεχίζει να τον περιμένει καρτερικά να επιστρέψει, ο Μπιφ συνεχίζει την ρέμπελη ζωή του φορτωμένος στους γονείς του και ο Χάπι συνεχίζει να δουλεύει με την ελπίδα να αναρριχηθεί επαγγελματικά. Όταν ο Γουίλι θα γυρίσει απρόσμενα νωρίτερα από το ταξίδι του στη Βοστώνη, πολλά θα αρχίσουν να βγαίνουν στην επιφάνεια. Η αδυναμία να συνεχίσει το ίδιο αποτελεσματικά και επιτυχημένα την εργασία του, αποτέλεσμα της σωματικής αδυναμίας και της ανικανότητας να ανταποκριθεί στις νέες επιταγές της εποχής, η σαθρή σχέση με τη γυναίκα και τους γιους του, γεμάτη μυστικά, η ασημαντότητά του μέσα σε έναν εργασιακό κυκεώνα θα αναδυθούν σταδιακά και θα τον οδηγήσουν σε ένα τέλμα.
Λίγα λόγια για τους χαρακτήρες
Γουίλι
Ο Γουίλι Λόμαν είναι ένας πωλητής από το Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, του οποίου η όχι και τόσο θεαματική καριέρα βρίσκεται σε ύφεση. Έχει χάσει το νεανικό σφρίγος του παρελθόντος και η επιχειρηματικότητα, αλλά και οι κοινωνικές του δεξιότητες που εγγυόνταν την επαγγελματική και προσωπική του επιτυχία έχουν ξεθωριάσει. Αγωνίζεται με ψυχικό σθένος να διατηρήσει ένα στήριγμα στην αμερικανική μεσαία τάξη που οδεύει προς τα πάνω, ενώ παράλληλα καταπολεμά την αυτοαμφισβήτησή του που τον βασανίζει μένοντας κολλημένος σε ένα παρελθόν που έχει πλάσει στο μυαλό του ως ένδοξο. Είναι ένας άνθρωπος αποπροσανατολισμένος από τις αυταπάτες και τις ψευδαισθήσεις, από τον εαυτό που νομίζει πως έχει οικοδομήσει, από το φαίνεσθαι, από την μάσκα του επιτυχημένου που έμαθε να ενδύεται. Είναι μια συμβολική αναπαράσταση χιλιάδων υπαλλήλων που περιέπεσαν σε αχρησία, ένα θύμα του κραχ, της καπιταλιστικής και καταναλωτικής έξαρσης. Ζει σε έναν κόσμο δικό του, επίπλαστο και ψεύτικο ως προς το πόσο δημοφιλής, διάσημος, με επιρροή και επιτυχημένος είναι ο ίδιος και οι γιοι του. Οι λανθασμένες αξίες του, η ακλόνητη πίστη του σε αυτές, ο παρωπιδισμός του αποσαρθρώνονται εξαιτίας της φθίνουσας ικανότητάς του να αξιοποιεί αυτά τα αυτοεκτιμώμενα χαρακτηριστικά με επιτυχία καθώς μεγαλώνει. Έρχεται σταδιακά αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα, διόλου εύπεπτη, που τον σοκάρει και κλονίζει τα πιστεύω και τις προσδοκίες του. Αυτή την πραγματικότητα δεν μπορεί να τη διαχειριστεί και οδηγείται στην απονενοημένη, ύστατη πράξη δειλίας ή απελευθέρωσης από τα δεσμά που επέβαλλε η κοινωνία με τις απαιτήσεις της, οι εργοδότες με την εκμετάλλευση, τα παιδιά με τον αφελή θαυμασμό τους, η γυναίκα με την αμετροεπή υποστήριξή της, το φάντασμα της επιτυχίας του αδελφού και του φίλου του, ο ίδιος στον εαυτό του.
Λίντα
Η Λίντα είναι μια αφοσιωμένη σύζυγος που κατανοεί τις ανάγκες, τα όνειρα και τις αδυναμίες του συζύγου της. Δείνχιε διαρκώς τη συμπαράστασή της, δεν έχει υπερβολικές απαιτήσεις. Προσπαθεί να διαχειριστεί τη συναισθηματική κατάρρευση του αγαπημένου της και να τιθασεύσει τους δύο ενήλικες γιους της, οι οποίοι καθοδηγούμενοι από τον πατέρας τους έχουν αναλώσει τη ζωή τους στο κυνήγι του εύκολου κέρδους, της αναγνωρισιμότητας, της απατηλής ευτυχίας. Αν και παραμένει αλύγιστη σχεδόν μέχρι τέλους, κλονίζεται εκμυστηρευόμενη στους γιους της την κατάσταση του πατέρα τους. Είναι μια γυναίκα που παρότι εμφανώς καταπιέζεται από το σύντροφό της υπηρετεί πιστά την εικόνα που έχει εκείνος δημιουργήσει για τον εαυτό του προσφέροντας του επιβεβαίωση, αγάπη και θαυμασμό.
Μπιφ
Ο μεγαλύτερος γιος του, ο Μπιφ επιστρέφει στο σπίτι του, μετά από απόλυση από ακόμα μια δουλειά. Δεν έχει καταφέρει να στεριώσει πουθενά στη ζωή του, έχει καταλήξει ένας αποτυχημένο αντώνυμο του άνδρα όπως τον είχε πλάσει το αμερικανικό όνειρο. Ο Μπιφ και ο Γουίλι αγαπιούνται, αλλά δεν τα πάνε καλά μεταξύ τους. Ο Μπιφ δυσανασχετεί με τον Γουίλι που επιμένει να ακολουθήσει μια ζωή που δεν θέλει, ενώ ο Γουίλι πιστεύει ότι ο Μπιφ απέτυχε επίτηδες για να τον προκαλέσει. Η μεταξύ τους ένταση διαγράφει το συναισθηματικό άξονα της παράστασης. Ο ένας προσπαθεί να αναγκάσει τον άλλο σε κάτι. Ο Γούιλι θέλει ο Μπιφ να καταλάβει την αξία του και να κατακτήσει όσα σαν πατέρας πιστεύει πως του αξίζουν. Ο Μπιφ θέλει να οδηγήσει τον πατέρα του να δει την αλήθεια και όχι τις φαντασιακές του εικόνες. Για αυτό το λόγο και θα καταλήξει να ξεγυμνώσει την ίδια του την ύπαρξη με μια ελπίδα πως ο πατέρας του θα πράξει το ίδιο. Δεν τον κολακεύει, δεν τον εξαπατά. Είναι ειλικρινής απέναντι στον ίδιο και στον εαυτό του ακόμα και αν αυτό τους πληγώνει και τους πονά.
Χάπι
Ο νεότερος γιος θυμίζει περισσότερο τον πατέρα του. Το αφήγημα του Γουίλι έχει απορροφήσει την ύπαρξή του και έχει διαμορφώσει το χαρακτήρα του. Ζει και αυτός μέσα σε μια φενάκη. Είναι εγωκεντρικός, αλλά νοιάζεται για τους γονείς του και προσπαθεί να κάνει χιούμορ με τον πατέρα του και να του φτιάχνει τη διάθεση. Αυτό βέβαια το κάνει εντείνοντας τις ψευδαισθήσεις του, αναπαράγοντας το ψέμα. Θεωρεί τον θείο Μπεν (τον νεκρό αδελφό του πατέρα του) ως πρότυπο του και όχι τον πατέρα του, επειδή ο Μπεν βγήκε στον κόσμο ως έφηβος και ήταν πλούσιος στην ηλικία των 21 ετών. Αυτό υπενθυμίζει επανειλημμένα στον Γουίλι. Στο τέλος, είναι αποφασισμένος όχι μόνο να υιοθετήσει το όνειρο του πατέρα του, αλλά και να τον ξεπεράσει, δίνοντας σάρκα και οστά σε έναν φαύλο κύκλο.
Λοιποί
Τους κύριους χαρακτήρας, την οικογένεια Λόμαν περιβάλλουν και άλλοι ήρωες που κάνουν την παρουσία τους λίγο ή περισσότερο αισθητή στο έργο. Ο Τσάρλι, γείτονας και φίλος του Γουίλι είναι το αντικείμενο του φθόνου του. Εξαιτίας αυτού αν και του προσφέρει διαρκώς δουλειά με καλύτερες συνθήκες και απολαβές, δανεικά και υποστήριξη ο Γουίλι διατηρεί απέναντί του μια ψευτοπερήφανη στάση. Ο Χάουαρντ, το αφεντικό της επιχείρησης που εργάζεται είναι ένας αφελής διάδοχος του πατέρα του, νεόπλουτος και αφοσιωμένος στην αύξηση του κέρδους, αδιαφορώντας για τον άνθρωπο, ένας γνήσιος καπιταλιστής. Ο Μπεν είναι ο μεγαλύτερος αδελφός που αν και δεν εμφανίζεται ποτέ στη σκηνή, έχει έναν διάλογο σε πολλά σημεία με τον Γουίλι, νοερό. Εκείνος βρέθηκε νεαρός στην Αφρική και σύντομα πλούτισε από τη διανομή πολύτιμων λίθων. Πέθανε έχοντας καταφέρει αυτό που ο Γουίλι πάντοτε ονειρευόταν αλλά ποτέ δεν κατόρθωσε. Τέλος, η πελάτισσα με την οποία ο Γουίλι βρισκόταν όταν ταξίδευε στη Βοστώνη είναι μια υπενθύμιση του παλιού του εαυτού, του γοητευτικού άντρα και επιτυχημένου εμπόρου που πια παρακμάζει και χάνεται.
Λίγα λόγια για το νόημα
Ο Άρθουρ Μίλερ στο έργο αυτό δεν καταπιάνεται μόνο με την καθημερινή ζωή ενός μέσου Αμερικανού, που προσπαθεί και αποτυγχάνει. Εμβάθυνε σε διάφορες συμπεριφορές και τύπους ανθρώπων, που συναντά κανείς στο δρόμο του. Άνθρωποι με έπαρση που αναζητούν διαρκώς την επιβεβαίωση, άνθρωποι σιωπηλοί σα βράχοι και δυνατοί, παιδιά που παραστρατούν από τις επιταγές των γονιών τους, καταπιεσμένοι όλοι με ένα διαφορετικό βαρίδι να κουβαλούν μέσα τους. Αντικατόπτρισε τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τη μοναξιά και τη συναισθηματική απομόνωση, εκείνους που κάποια στιγμή φαίνεται ότι είναι δυνατοί, αλλά είναι υφιστάμενοι της δύναμης των πραγματικά αδυνάμων. Έκανε λόγο για τις εργασιακές σχέσεις, την αφοσίωση του ατόμου στην εργασία, την αποτυχία που ακολουθεί το κλείσιμο μιας εργασιακής περιόδου, και το δύσκολο αδιέξοδο για όσους δεν έχουν το κοινωνικό πρόσωπο της επαγγελματικής ταυτότητας. Δεν ξέχασε να μιλήσει για το ψέμα και την ψευδαίσθηση στην οποία δομούμε τις σχέσεις μας με τους αγαπημένους μας, τα παιδιά μας, τους φίλους και τους εργοδότες, εν τέλει ολόκληρο τον περίγυρο αλλά και τον ίδιο μας τον εαυτό. Και όταν αυτές οι αυταπάτες ξεδιαλυθούν, όταν τα ψέματα καταρρεύσουν και ανυψωθεί η αλήθεια, η πραγματική μας εικόνα, τότε μας πνίγει και μας ακινητοποιεί. Αυτό που συνέβη στο Γουίλι. Το φλερτ του με την παρανοησία ήταν μονάχα μια άμυνα απέναντι στην προέλαση της αλήθειας, ωμή και σκληρή καθώς είναι. Έζησε όλη τη ζωή για να ανταποκριθεί στις προσδοκίες του πατέρα, του αδελφού, της γυναίκας και της ερωμένης, των παιδιών, του αφεντικού, των φίλων και συναδέλφων, ολόκληρης της κοινωνίας, τις δικές του. Ούτε στο τέλος δεν κατάλαβε πόσο άδεια ήταν η ζωή αυτή και πόσο μάταιη.
Λίγα λόγια για την παράσταση
Την παράσταση παρακολουθήσαμε στο θέατρο Ζίνα με πρωταγωνιστή τον Βλαδίμηρο Κυριακίδη, στους λοιπούς ρόλους τους: Έφη Μουρίκη, Κωνσταντίνος Γώγουλος, Ρένος Ρώτας, Δημήτρης Γεροδήμος, Κατερίνα Μάντζιου, Γιάννης Βαρβαρέσος, Θεοδόσης Τανής. Με τις ερμηνείες να κλιμακώνονται και να απογειώνονται στο δεύτερο μισό, με την ενδιαφέρουσα σκηνοθετική και μουσική ματιά του Γιώργου Νανούρη καταφέραμε να συμπάσχουμε με τον Γουίλι, να θυμώσουμε μαζί του ως και να τον λυπηθούμε. Και αν ένας χαρακτήρας σου προκαλεί ταυτόχρονα τόσα συναισθήματα αντιλαμβανόμαστε τη σπουδαιότητα του και τη δύναμη του κειμένου που τον σκιαγραφεί.
Αντί Επιλόγου
Ακόμα και αν κάποιος μπορεί να ξεγελάσει τους άλλους και τον ίδιο του τον εαυτό για πολύ καιρό, κάποια στιγμή η εξαπάτηση θα σταματήσει και θα έρθει αντιμέτωπος με τη γυμνή αλήθεια, τη δική του αλήθεια. Ο τρόπος που θα αντιδράσει απέναντι σε αυτή την αποκάλυψη δε θα είναι ο ίδιος. Ο Γουίλι ένιωσα προδωμένος από όλους και από τον εαυτό του και κυνήγησε τον ίδιο του τον ίσκιο έως το τέλος. Μας έθεσε, έτσι, ενώπιον πολλών ερωτημάτων, υπαρξιακών και μη. Μας έθεσε ενώπιον του ίδιου μας του εαυτού.
